Người kể chuyện văn hóa Hrê bằng gỗ

Từ đam mê đến những sản phẩm mang hồn Hrê

Trong căn xưởng nhỏ ở xã Sơn Thủy, những khúc gỗ tưởng như đã hết giá trị được Tôn Triệu Viện giữ lại, lựa chọn và tạo hình. Không gian làm việc không cầu kỳ, chủ yếu là những dụng cụ thủ công quen thuộc như dao, đục, giấy ráp. Với Viện, đó là những công cụ để anh biến ý tưởng thành hình hài và kể những câu chuyện về quê hương bằng chất liệu gỗ.

Khoảng 4 năm trước, từ niềm yêu thích nghệ thuật và đồ gỗ thủ công, Viện bắt đầu tự tìm hiểu, học hỏi rồi thử sức với từng sản phẩm. Không có người thầy cầm tay chỉ việc, anh vừa làm vừa rút kinh nghiệm, thử nhiều cách tạo hình khác nhau. Mỗi sản phẩm hoàn thành lại giúp anh có thêm kinh nghiệm cho sản phẩm tiếp theo.

“Tôi yêu nghệ thuật và muốn làm một điều gì đó gắn với văn hóa của dân tộc mình. Đó là lý do tôi bắt đầu tìm tòi và làm các sản phẩm từ gỗ”, Viện chia sẻ.

Điều đặc biệt trong những sản phẩm của Viện là dấu ấn văn hóa Hrê được thể hiện khá rõ. Những đường sọc, hình tam giác, hình thoi và các mô-típ hình học quen thuộc trên trang phục, thổ cẩm được anh quan sát, chọn lọc rồi chuyển thể lên gỗ.

Những hoa văn vốn được tạo nên từ sợi chỉ và màu sắc nay xuất hiện qua đường dao, nét đục. Cách làm ấy không phải là sự sao chép nguyên mẫu mà là quá trình Viện tìm cách biến đổi các họa tiết truyền thống cho phù hợp với từng hình khối, từng sản phẩm.

Đến nay, anh đã thực hiện hơn chục mẫu sản phẩm, từ bàn, ghế, chum, ché đến một số tác phẩm mang tính sắp đặt. Những mảnh gỗ vụn, phần gỗ bị bỏ đi cũng được tận dụng. Qua bàn tay người thợ, chúng được tạo hình thành những sản phẩm mới, vừa có giá trị sử dụng, vừa mang câu chuyện riêng.

Chiếc ghế kể chuyện làng

Trong số những sản phẩm đã thực hiện, “Chiếc ghế Hrê” là tác phẩm Viện dành nhiều tâm huyết. Ý tưởng bắt nguồn từ hình ảnh chiếc ghế của tộc trưởng ngày trước ở các thôn, làng Hrê.

Để hoàn thành hai chiếc ghế, Viện mất khoảng 20 ngày. Anh không chỉ chú trọng hình dáng mà còn tìm cách đưa các họa tiết gợi nhớ văn hóa Hrê lên thân ghế. Với anh, chiếc ghế không đơn thuần là một vật dụng mà còn là cách lưu giữ hình ảnh về đời sống cộng đồng từng gắn bó với người Hrê qua nhiều thế hệ.

“Dù không có xuất phát điểm thuận lợi, nhưng tôi yêu nghệ thuật, khát khao gìn giữ và phát huy những nét đẹp văn hóa của đồng bào Hrê. Đó là lý do để tôi không ngừng cố gắng với đam mê của mình”, Viện tâm sự.

Vì làm hoàn toàn thủ công nên mỗi sản phẩm đòi hỏi nhiều thời gian. Dao và đục tạo nên những đường nét không hoàn toàn giống nhau, khiến mỗi sản phẩm có một diện mạo riêng.

“Tôi dùng dao, lấy đục gọt dũa, hoàn toàn thủ công nên để làm ra sản phẩm hoàn chỉnh tốn nhiều thời gian. Nhưng nhờ đó, mỗi sản phẩm luôn có chất riêng, không lẫn vào đâu được”, anh nói.

Tùy kích thước, mẫu mã và thời gian chế tác, sản phẩm của Viện có giá từ vài trăm nghìn đồng đến hàng chục triệu đồng. Thông qua mạng xã hội, sản phẩm đã được giới thiệu tới khách hàng ở nhiều tỉnh, thành phố.

Làm nghề để giữ văn hóa

Điều đáng quý ở Viện không chỉ là khả năng tạo ra những sản phẩm gỗ thủ công. Đằng sau công việc ấy còn là mong muốn tìm lại, lưu giữ những giá trị văn hóa đang dần ít hiện diện trong đời sống hiện đại.

Quảng Ngãi là địa bàn cư trú lâu đời của đồng bào Hrê, nơi lưu giữ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc, trong đó có nghề dệt thổ cẩm. Làng Teng là một trong những địa danh tiêu biểu gắn với nghề dệt truyền thống của người Hrê; nghề dệt thổ cẩm Làng Teng đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Tuy nhiên, sự thay đổi của đời sống khiến không gian tồn tại của nhiều sản phẩm thủ công truyền thống ngày càng thu hẹp. Với Viện, đưa những hoa văn quen thuộc lên các sản phẩm gỗ là một cách để văn hóa có thêm “đời sống” mới, gần gũi hơn với người trẻ và công chúng hôm nay.

Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam, Bí thư Đoàn xã Sơn Thủy Đinh Thị Thơ đánh giá cách làm của Viện là hướng đi đáng khuyến khích, nhất là trong việc khơi dậy sự quan tâm của thế hệ trẻ đối với văn hóa dân tộc. “Trước nay, trên địa bàn xã, người trẻ ít quan tâm đến việc gìn giữ bản sắc văn hóa của đồng bào Hrê. Hy vọng những việc làm của anh Viện sẽ được nhiều bạn trẻ biết, học hỏi, rồi cùng gìn giữ văn hóa của dân tộc mình”.

Với Viện, những gì đang làm mới chỉ là bước đầu. Anh tiếp tục tìm hiểu các hoa văn, vật dụng và những giá trị từng hiện diện trong đời sống người Hrê, kể cả những nét văn hóa có nguy cơ thất truyền, để nghiên cứu và phục dựng theo cách của mình. “Sắp đến, tôi sẽ tiếp tục tìm tòi, nghiên cứu những nét văn hóa có thể từng thất lạc, đã mất đi, cố gắng phục dựng lại và đưa vào sản phẩm mới”, Anh Viện chia sẻ.

Hành trình của Tôn Triệu Viện chưa phải một con đường lớn, nhưng cách anh lựa chọn để đi lại rất đáng trân trọng. Từ những khúc gỗ bỏ đi, anh tạo nên sản phẩm; từ những hoa văn quen thuộc, anh tìm cách kể lại câu chuyện văn hóa của dân tộc mình. Và từ một niềm đam mê cá nhân, một người trẻ Hrê đang góp thêm một cách làm để văn hóa truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.

Dự kiến, một số tác phẩm mang dấu ấn văn hóa Hrê của Tôn Triệu Viện sẽ được giới thiệu tại một triển lãm nghệ thuật ở Hà Nội. Với người thợ trẻ này, đó không chỉ là cơ hội đưa sản phẩm đến với công chúng, mà còn là dịp để những câu chuyện văn hóa từ quê hương Sơn Thủy được biết đến rộng rãi hơn./.