Những pho tượng Kim Cương ở chùa Long Đọi Sơn

Nằm trên đỉnh núi Long Đọi, phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình, chùa Long Đọi Sơn là ngôi chùa cổ có lịch sử hơn 900 năm, được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt, hiện lưu giữ nhiều bảo vật quốc gia có giá trị lớn về văn hóa - lịch sử. Trong đó có bộ tượng Bát bộ Kim Cương (tám vị hộ pháp) bằng đá chính là những di vật gốc, trực tiếp phản ánh đời sống tín ngưỡng Phật giáo thời Lý - Giai đoạn hưng thịnh nhất của Phật giáo Đại Việt. Năm 2024, bộ tượng Bát bộ Kim Cương được Nhà nước công nhận là bảo vật quốc gia, khẳng định giá trị độc bản, không thể thay thế trong kho tàng di sản văn hóa dân tộc.

Một di sản từ lòng đất

Các pho tượng gắn liền với bảo tháp Sùng Thiện Diên Linh và được nhắc đến trong văn bia nổi tiếng cùng tên tại chùa. Năm 1118, Vua Lý Nhân Tông đã cho khởi công xây dựng tháp Sùng Thiện Diên Linh. Theo văn bia còn lưu lại, tòa tháp này từng là một kỳ quan kiến trúc với quy mô đồ sộ. Trải qua những biến cố lịch sử, đặc biệt là sự tàn phá của giặc Minh thế kỷ XV, toàn bộ kiến trúc tháp chùa đã bị hủy hoại, các pho tượng cũng đã chịu những hư hại. Dù không còn nguyên vẹn 100%, nhưng cũng đủ là minh chứng sống động nhất cho kỹ thuật chế tác đá điêu luyện của nghệ nhân thời Lý.

Sáu pho tượng Kim Cương còn tồn tại đến nay là những hiện vật lịch sử quý giá, phản ánh trình độ tư tưởng, tôn giáo, mỹ thuật và kỹ thuật điêu khắc đỉnh cao của Đại Việt thế kỷ XI-XII. Nghệ thuật điêu khắc trên các pho tượng vô cùng tinh xảo, phát huy gần như trọn vẹn toàn bộ những giá trị đặc sắc của mỹ thuật thời Lý. Đây có thể coi là những tác phẩm độc nhất vô nhị còn lại, với giá trị gần như vô giá đối với việc nghiên cứu lịch sử và mỹ thuật cổ; Cung cấp nhiều tư liệu quý về trang phục, hình thể võ quan thời kỳ này.

Hình tượng Kim Cương trong hệ thống biểu tượng Phật giáo

Theo nội dung văn bia Sùng Thiện Diên Linh và các tài liệu Phật học, tượng Kim Cương là các vị Hộ pháp thuộc “Bát đại Kim Cương”, được đặt quanh bảo tháp với ý nghĩa bảo vệ Phật pháp, hộ trì Tam bảo, trấn giữ tám phương.

Trước kia, chùa từng có tám pho tượng “thần nhân chống gươm ủng hộ” đặt dưới chân tháp, đến nay còn lại sáu pho tượng. Các pho tượng được tạc bằng đá sa thạch nguyên khối, kích thước gần bằng người thật, tạo hình uy nghi, khỏe khoắn thể hiện quy mô, vị thế đặc biệt quan trọng của chùa trong đời sống tôn giáo - chính trị, khi thời kỳ Phật giáo giữ vai trò quốc giáo, gắn bó mật thiết với triều đình và quốc gia.

Đây là nguồn tư liệu gốc có giá trị quan trọng trong nghiên cứu lịch sử Phật giáo, tư tưởng và tín ngưỡng của người Việt thời trung đại. Không chỉ mang giá trị lịch sử - tôn giáo, bộ tượng còn được xem là đỉnh cao của nghệ thuật điêu khắc đá thời Lý. Mỗi pho tượng cao khoảng 1,6m, áo giáp được chạm khắc tinh xảo, cân đối với các họa tiết như: Hoa cúc, hoa mai, hình xoắn, các bông hoa nhiều cánh,... phản ánh trình độ kỹ thuật và tư duy thẩm mỹ rất cao của nghệ nhân đương thời.

Các pho tượng đều đứng nghiêm trong tư thế chống gươm trước bụng, trang phục theo lối quan võ. Phía trước áo giáp là lá chắn được trang trí những bông hoa nhỏ nhiều cánh, tạo nên vẻ đẹp cân đối, thống nhất, linh hoạt.

Đối với tăng, ni, phật tử và nhân dân, các pho tượng được tôn kính như các vị Hộ pháp linh thiêng, biểu trưng cho sức mạnh chính nghĩa, tinh thần bảo vệ Phật pháp; Định hướng thiện lành, răn đe cái ác và gìn giữ sự tôn nghiêm của cơ sở thờ tự, cuộc sống bình yên của cộng đồng.

Trải qua gần một thiên niên kỷ, những pho tượng Kim Cương chùa Long Đọi Sơn vẫn đứng đó như những chứng nhân của một kỷ nguyên vàng son. Ngày nay, dù không còn giữ nguyên vị trí ban đầu quanh bảo tháp, bộ tượng Kim Cương vẫn giữ vai trò tâm linh rất quan trọng trong đời sống Phật giáo, sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân địa phương. Dẫu thời gian có thể bào mòn đi những đường nét sắc sảo nhất, nhưng cái thần và uy của bảo vật vẫn vẹn nguyên. Hiện bộ tượng Kim Cương đang được lưu giữ, trưng bày trong khuôn viên chùa Long Đọi Sơn để Nhân dân và du khách tham quan, chiêm bái. Tìm về di sản chùa Đọi Sơn không chỉ để ngắm những pho tượng đá mà còn hiểu chiều sâu văn hóa của cha ông./.