Dưới góc nhìn văn hóa - xã hội, những nghi lễ này là sợi dây gắn kết cộng đồng, là lời tạ ơn thiên nhiên, là khát vọng về một cuộc sống ấm no được lưu giữ qua nhiều thế hệ.
Đồng bào Thái về nhà thầy mo uống rượu cần mừng tiếng sấm đầu năm
Người Dao đón Tết bằng đuốc lửa, dao sắc, đốt ống nứa nổ
Trước giờ cúng giao thừa, chủ nhà đốt một bó đuốc, rồi tay cầm đuốc rực lửa, tay cầm con dao sắc to bản, vừa đi từ nhà ra ngõ vừa khấn xua đuổi tà ma, rủi ro, vận hạn. Sau khi khấn xong, chủ nhà cầm cây đuốc cháy sáng và con dao sắc trong tay quay trở vào nhà, vừa đi vừa cầu may, cầu phúc, đón lộc theo vào. Cùng lúc đó, trẻ nhỏ trong nhà quây quần bên bếp lửa đốt những ống nứa còn tươi tạo ra tiếng nổ xua đuổi tà ma và những điều xấu xa khỏi nhà, ra khỏi đầu óc, cầu cho năm mới sáng dạ thông minh, trưởng thành hơn năm cũ. Xong nghi thức này, cả nhà cùng đi rửa mặt để đón thời khắc thiêng liêng của năm mới trong khói hương tỏa nghi ngút thành kính ngưỡng vọng Tổ tiên.
Người Pà Thẻn đóng chặt cửa, cài then chắc, đón thời khắc giao thừa
Vào đêm 30 Tết, người Pà Thẻn nhà nhà đóng cửa, cài then. Cửa đi ra vào, cửa sổ, cửa trước cửa sau, cửa hậu, cửa nách, ô thoáng đều phải bịt kín, che kín. Sau khi đóng kín mọi ô cửa, gia chủ lấy bát nước trên bàn thờ xuống lau chùi, cọ rửa và thay nước mới, bắt đầu nghi thức cúng giao thừa. Sáng sớm mùng Một tết, các cửa mới được mở ra để đón năm mới, lúc này, tục lệ giữ bí mật đêm giao thừa mới được cởi bỏ.
Người Pu Péo gói bánh chưng đen cúng năm cũ, bánh chưng trắng cúng năm mới
Người Pu Péo có tục lệ đón năm mới rất lạ. Theo quan niệm của đồng bào, bánh chưng là sản vật thiêng liêng, gần gũi không thể thiếu trong nghi thức đón tết cổ truyền. Tối 29 tết, bà con Pu Péo gói bánh chưng đen cúng tiễn năm cũ. Vẫn là lá dong, gạo nếp, nhân đỗ nhưng gạo được nhuộm màu đen của nước lá cây rừng không độc hại, nhân bánh được làm bằng đậu đen hoặc vừng đen. Bánh chín trong đêm được cúng lễ tiễn năm cũ vào sáng sớm 30 tết. Bà con tin rằng như vậy sẽ khép lại những đen đúa, rủi ro của năm cũ. Đêm 30 tết, bà con háo hức gói bánh chưng trắng gồm nếp trắng, nhân đậu xanh đãi vỏ vàng ươm hoặc nhân đậu trắng. Bánh được luộc trong đêm vớt ra lúc gà gáy sáng để cúng Tổ tiên đón năm mới. Bà con tin rằng với bánh chưng trắng sẽ được Tổ tiên mang lại cho họ điều may mắn, phúc lộc của cả năm.
Người Lô Lô đợi gà gáy sáng mới đón giao thừa
Đối với người Lô Lô, ngày 30 tết là quan trọng nhất. Buổi chiều nhà nhà cúng tất niên, cúng sức khỏe, hồn sống cho mọi thành viên gia đình. Trong lễ cúng này, đàn ông được cúng bằng gà mái, còn đàn bà cúng bằng gà trống. Các công cụ sản xuất như cuốc, xẻng, dao rựa, cày, bừa đều được dán giấy quét màu vàng, màu bạc để cầu may. Đêm giao thừa, cả cộng đồng người Lô Lô giỏng tai, sốt ruột chờ đợi tiếng gà đầu tiên gáy sáng. Khi tiếng gà gáy đầu tiên cất lên chính là thời khắc thiêng liêng, cả bản người Lô Lô tưng bừng đón giao thừa. Chủ nhà thắp hương cúng năm mới, cử người gánh nước cầu may, đánh thức các con vật nuôi dậy cùng người đón tết.
Bản làng người Lô Lô ở tỉnh Tuyên Quang
Người Thái đón Tết khi có tiếng sấm của đất trời
Ở một số vùng người Thái lại có tục lệ đón tết khi có tiếng sấm đầu xuân. Tết xuân cổ truyền của đồng bào không dựa vào quy định ngày tháng cụ thể mà phụ thuộc vào lẽ tự nhiên của trời đất. Khi trời chuyển mùa cũng là lúc bà con chuẩn bị đón tết xuân chờ mong sấm dậy. Hễ có tiếng sấm đầu mùa là chủ nhà gọi mọi người dậy động tay động chân vào các vật dụng để đánh thức nó. Sau bài khấn Tổ tiên và trời đất, chủ nhà phát cho mỗi người trong nhà một quả trứng gà. Tiếng chiêng bản nổi lên với lời cầu cho Mặt Trời trắng như quả trứng gà bóc, tròn như quả dưa nương, hồng như hoa vông nở. Trứng được đem luộc và mọi người ăn phần trứng của mình. Dựa vào tiếng sấm già làng đưa ra dự báo năm mới tốt đẹp an lành. Mọi người hội nhập vào cuộc vui rượu cần, hát khắp, điệu xòe, cồng chiêng mừng sấm về mang mưa thuận, gió hòa cho mùa vụ mới./.
