Pá Dung - Tiếng hát từ những giọt mồ hôi

Tiếng hát từ những giọt mồ hôi 

Với người Dao đỏ tại thôn Bản Cuôn 1 và Bản Cuôn 2 (xã Chợ Đồn, tỉnh Thái Nguyên), Pá Dung (hay còn gọi là Páo Dung, Láo Dung) không phải là một bộ môn nghệ thuật dùng để biểu diễn thuần túy. Nó là hình thức giao tiếp đặc biệt, ra đời và bám rễ sâu sắc trong lao động sản xuất và tín ngưỡng dân gian.

Đặc trưng lớn nhất của Pá Dung chính là tính ngẫu hứng. Người hát tự đặt lời, tự dẫn dắt câu chuyện dựa trên cảm xúc thật của mình. Khi đi nương, tiếng hát giúp xua tan mệt mỏi; lúc cưới hỏi, lễ cấp sắc hay tang ma, mỗi làn điệu lại mang một sắc thái riêng biệt, trang trọng và đầy chuẩn mực. "Hát không đúng lúc, không đúng việc là sai phong tục," nghệ nhân Đặng Quản Vượng (90 tuổi) chia sẻ. Theo ông, Pá Dung là phương tiện truyền tải tri thức, đạo đức và kinh nghiệm sống qua nhiều thế hệ. Người chưa từng đổ mồ hôi trên nương rẫy thì khó lòng hát đúng cái "hồn" của sự vất vả, vinh quang trong lao động.

Tùy vào hoàn cảnh sử dụng, Pá Dung được chia thành ba loại hình chính, tạo nên một hệ sinh thái văn hóa đa dạng: Pá Dung lễ nghi: Sử dụng trong các dịp trọng đại như lễ cấp sắc, lễ cưới, cúng Bàn Vương, đầy tháng... Đây là cầu nối giữa con người và thế giới tâm linh; Pá Dung sinh hoạt: Bao gồm các bài hát ru, hát vui chơi, và đặc biệt là hát đối đáp giao duyên. Những lời ca ứng khẩu tại chỗ thể hiện tài trí và sự duyên dáng của các chàng trai, cô gái; Pá Dung lao động: Là những bài ca ca ngợi thiên nhiên, kinh nghiệm dự báo thời tiết, mùa vụ được đúc kết qua hàng trăm năm.

Sứ mệnh "giữ lửa" và sự hồi sinh trong lòng giới trẻ

Trong bối cảnh văn hóa hiện đại đang len lỏi vào từng bản làng, những nghệ nhân như cụ Đặng Quản Vượng hay bà Triệu Thị Kiều không chỉ là người giữ kho tàng, mà họ đã trở thành những “ngọn hải đăng” soi đường cho di sản. Với các nghệ nhân, việc mở lớp truyền dạy tại cộng đồng không đơn thuần là một công việc, mà là một cuộc chạy đua với thời gian. Họ sợ rằng nếu không kịp trao đi, những thanh âm trong trẻo của dân tộc sẽ chỉ còn là ký ức nằm lại với núi rừng.

Nghệ nhân Đặng Quản Vượng thường tâm niệm rằng, dạy Pá Dung chính là dạy đạo làm người. Mỗi buổi học không chỉ có kỹ năng lấy hơi, luyến láy, mà còn là những giờ phút chiêm nghiệm về lòng hiếu thảo, sự biết ơn tổ tiên và cốt cách cương trực của người Dao đỏ. Sự tận tâm ấy như "mưa dầm thấm lâu", dần tháo gỡ tâm lý e dè của lớp trẻ vốn đang quen với những giai điệu sôi động của nhạc trẻ. Sự nhiệt huyết ấy đã nhận được những "trái ngọt" đầu tiên. Không ít bạn trẻ tại Chợ Đồn, sau những bỡ ngỡ ban đầu, đã tìm thấy sự đồng điệu giữa tâm hồn mình với lời ca của cha ông. Họ nhận ra rằng, đằng sau mỗi câu hát ngẫu hứng chính là thiên nhiên, là cách đối nhân xử thế đầy tinh tế mà không trường lớp nào dạy được.

Hiện nay, tại hai bản Cuôn, tiếng hát Pá Dung đã bắt đầu vang lên từ môi của những chàng trai, cô gái trẻ. Có những người không chỉ dừng lại ở việc học hát, mà còn chủ động tìm tòi cách biến tấu, đưa Pá Dung lên các nền tảng mạng xã hội để giới thiệu với bạn bè quốc tế. Sự tiếp nối ấy chính là minh chứng sống động nhất: Di sản không mất đi, nó chỉ đang chuyển mình để sống một đời sống mới, trẻ trung hơn nhưng vẫn vẹn nguyên hồn cốt của người Dao đỏ.

Giữa nhịp sống hiện đại với sự lên ngôi của các loại hình giải trí số, những lớp học Pá Dung tại Chợ Đồn (tỉnh Thái Nguyên) như một khoảng lặng quý giá, nơi những giá trị xưa cũ được đánh thức. Di sản của người Dao đỏ không nằm trong lồng kính bảo tàng, mà nằm ngay trong hơi thở, trong cách ứng xử đầy nhân văn giữa người với người. Đúng như những điều nghệ nhân Đặng Quản Vượng gửi gắm vào từng câu hát: Chỉ cần câu hát còn vang lên trên nương rẫy, bên bếp lửa, thì cốt cách của người Dao đỏ sẽ mãi là một dòng chảy không bao giờ cạn./.