Đánh thức giá trị kinh tế cây sơn tra

Từ nhiều năm trước, sơn tra vốn chỉ là loài cây mọc tự nhiên trên các dãy núi cao. Người dân vào rừng hái quả đem bán cho thương lái như một nguồn thu phụ theo mùa vụ. Thế nhưng vài năm trở lại đây, nhận thấy giá trị kinh tế ngày càng rõ nét, nhiều hộ dân ở Nậm Có đã chủ động chăm sóc, khoanh nuôi và mở rộng diện tích trồng sơn tra.

Hiện toàn xã có hơn 1.300ha sơn tra, trong đó trên 700ha đang cho thu hoạch ổn định. Mỗi năm, sản lượng quả đạt khoảng 700-800 tấn. Các thôn vùng cao như Lùng Cúng, Thào Xa Chải, Tu San trở thành những vùng trồng tập trung lớn, phủ kín màu xanh trên các sườn núi dốc.

Khoảng 500-600 hộ dân trong xã tham gia trồng sơn tra, chủ yếu là đồng bào Mông. Với nhiều gia đình, đây không còn là cây rừng tự nhiên mà đã trở thành cây kinh tế chủ lực. So với trồng ngô hay lúa nương vốn phụ thuộc nhiều vào thời tiết và cho thu nhập thấp, sơn tra mang lại nguồn thu ổn định hơn, phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng vùng núi cao.

Theo người dân địa phương, mỗi ha sơn tra nếu được chăm sóc tốt có thể cho thu nhập từ 30-50 triệu đồng mỗi năm. Nhiều hộ có diện tích lớn đạt doanh thu trên 100 triệu đồng/năm. Đó là khoản thu đáng kể đối với bà con vùng cao, nơi điều kiện sản xuất còn nhiều khó khăn.

Không chỉ mang lại giá trị kinh tế, cây sơn tra còn góp phần giữ đất, giữ rừng và hạn chế tình trạng xói mòn trên các sườn núi dốc. Những cánh rừng sơn tra xanh ngút ngàn đang dần thay thế các khoảng đất trống bạc màu do canh tác nương rẫy trước đây. Nhờ vậy, người dân cũng từng bước thay đổi tập quán sản xuất, giảm phụ thuộc vào việc phá rừng làm nương.

Mỗi mùa thu hoạch, từ tờ mờ sáng, người dân đã đeo gùi men theo các sườn núi cheo leo để hái quả. Có những điểm trồng nằm ở độ cao hàng nghìn mét, đường đi nhỏ hẹp, trơn trượt, xe máy không thể tiếp cận. Sau khi thu hái, bà con phải gùi từng bao quả nặng hàng chục kilôgam đi bộ nhiều giờ mới tới điểm tập kết.

Chính điều kiện tự nhiên khắc nghiệt ấy lại tạo nên chất lượng đặc trưng cho sơn tra Nậm Có. Quả có vị chua thanh, thơm đậm và độ giòn đặc trưng hơn nhiều vùng khác. Đây được xem là lợi thế lớn để phát triển sản phẩm đặc sản vùng cao.

Dù vậy, cây sơn tra ở Nậm Có hiện vẫn chưa phát huy hết tiềm năng vốn có. Khó khăn lớn nhất hiện nay là đầu ra chưa ổn định và thiếu liên kết sản xuất.

Giá quả tươi dao động khoảng 5.000-6.000 đồng/kg. Những ngày đầu vụ, giá có thể nhỉnh hơn nhưng khi bước vào chính vụ thu hoạch, lượng quả đổ về nhiều khiến giá giảm mạnh. Phần lớn sản phẩm hiện vẫn phụ thuộc vào thương lái và thị trường tự do nên người dân thường xuyên rơi vào tình trạng bị ép giá.

Trong khi đó, toàn xã gần như chưa có doanh nghiệp lớn đầu tư liên kết sản xuất hay chế biến sâu. Người dân chủ yếu bán quả tươi, ngâm rượu hoặc sấy thủ công quy mô nhỏ. Các sản phẩm từ sơn tra vẫn mang tính tự phát, chưa có thương hiệu mạnh trên thị trường.

Theo chính quyền địa phương, thời gian tới xã sẽ tiếp tục vận động người dân chăm sóc tốt diện tích hiện có, bảo vệ rừng và mở rộng vùng trồng phù hợp. Đồng thời, địa phương cũng mong muốn thu hút doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực chế biến sâu nhằm nâng cao giá trị sản phẩm.

Thực tế cho thấy, nếu được đầu tư bài bản, sơn tra không chỉ dừng lại ở quả tươi mà có thể phát triển thành nhiều sản phẩm giá trị cao như trà sơn tra, nước giải khát, siro, mứt, dược liệu hay các sản phẩm lên men phục vụ thị trường tiêu dùng và du lịch. Đây là hướng đi quan trọng để nâng giá trị “vàng xanh” vùng cao thay vì chỉ bán nguyên liệu thô như hiện nay.

Không dừng ở giá trị kinh tế, nhiều người dân còn kỳ vọng những mùa hoa trắng và mùa quả chín đỏ của sơn tra sẽ trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng của Nậm Có trong tương lai. Nếu được đầu tư hạ tầng và quảng bá phù hợp, những cánh rừng sơn tra giữa biển mây vùng cao hoàn toàn có thể trở thành điểm đến hấp dẫn, giống như cách ruộng bậc thang đã tạo nên thương hiệu cho nhiều địa phương miền núi phía Bắc.

Giữa núi rừng heo hút của Nậm Có, cây sơn tra hôm nay không chỉ phủ xanh đất dốc mà còn mở ra sinh kế mới cho người dân vùng cao. Nhưng để loại cây này thực sự trở thành động lực phát triển bền vững, bài toán về liên kết sản xuất, chế biến và tiêu thụ vẫn cần lời giải căn cơ. Khi đầu ra ổn định và giá trị sản phẩm được nâng lên, cây sơn tra sẽ không chỉ giữ đất, giữ rừng mà còn giữ chân người dân gắn bó lâu dài với bản làng nơi đại ngàn.