Phật giáo trong đời sống văn hóa các bộ tộc Lào

Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào là quốc gia có nềnvăn hóa hết sức đa dạng, nhiều chủng tộc, nhiều ngôn ngữ. Với nền sản xuất nôngnghiệp là chủ yếu, người dân Lào đã tạo ra được những đặc trưng tiêu biểu vănhóa của mình như: ăn xôi, thổi khèn và ở nhà sàn. Dù có nhiều hình thức thờ thầnlinh tồn tại phổ biến và có liên quan trực tiếp đến đời sống của con người từxa xưa, nhưng Phật giáo ở Lào vẫn chiếm ưu thế, giữ vị trí quốc giáo, có ảnh hưởngđến việc hình thành tính cách dân tộc, nhân sinh của người Lào thông qua cácgiai đoạn lịch sử văn hóa các bộ tộc Lào. Trải qua nhiều thế kỷ du nhập vàoLào, Phật giáo đã được dân tộc hóa, địa phương hóa và quần chúng hóa. Phật giáogần như đã trở thành một phong tục tập quán của người dân tộc Lào, một tôn giáomang sắc thái Lào.

1. VÀI NÉT VỀ PHẬT GIÁO LÀO

Theo nhiều nguồn sử liệu còn để lại cho thấy, vào khoảng thế kỷ thứ VIII, những người Môn đầu tiên di cư xuống vùng Tây Lào đã truyền bá Phật giáo cho những cư dân tại đây. Những người Môn này đã mang theo rất nhiều kinh Phật, tượng Phật và những tu sỹ am hiểu Phật giáo từ Srilanka đến truyền bá Phật pháp. Từ đó họ truyền đi các ngả và phát triển rộng khắp đến các vùng phía Tây của Lào.

Đến thế kỷ XIII, khi tộc người Lào Thay chinh phục xong toàn bộ phần đất Bắc Lào rộng lớn, họ đã tiếp thu đạo Phật theo phái Tiểu thừa và phát triển rộng khắp cả vùng Bắc và Trung Lào. Thời gian này, Phật giáo Lào có quan hệ mật thiết với Phật giáo Sri Lanka. Trong khi đó, từ phía Nam, Phật giáo Lào cũng chịu ảnh hưởng của Phật giáo Khmer. Dưới thời của đế chế Angkor, thống trị từ thế kỷ thứ VIII đến thế kỷ XIII, Phật giáo Đại thừa đã được truyền bá vào Lào. Thế kỷ XIV, khi Vua Phạ Ngùm (1316-1373) thống nhất toàn bộ lãnh thổ nước Lào, ông đã tiếp thu Phật giáo Tiểu thừa từ Campuchia và phát triển trên khắp đất nước Lào.

Theo thời gian, Phật giáo đi vào Lào và trải qua nhiều giai đoạn phát triển, có nhiều trường phái khác nhau. Giáo lý của Phật giáo nêu lên con đường giải thoát khỏi vòng luân hồi và khổ ải của con người. Điều này thích nghi với tâm tư, tình cảm vốn chân chất và mộc mạc của cư dân Lào, gắn bó keo sơn như hình với bóng với dân tộc Lào, để vừa hành đạo vừa đóng góp vào sự nghiệp bảo vệ và xây dựng đất nước Lào ngày càng phồn thịnh. Chính nhờ những yếu tố đó, Phật giáo đã trở thành mốc son in đậm vào trong từng trang sử hào hùng của dân tộc Lào.

Ngày 02/12/1975, đất nước Lào hoàn toàn giải phóng, nhân dân Lào bước vào một giai đoạn lịch sử mới, thời kỳ bảo vệ và xây dựng đất nước. Trong thời kỳ này, các nhà sư Lào không chỉ hành đạo mà còn tham gia vào hoạt động xã hội nhập thế, cả trong giáo lý và trong hành động, để phù hợp với giai đoạn lịch sử mới của đất nước. Điều này được thể hiện qua nhận định và cũng là lời kêu gọi của nguyên Chủ tịch nước Cay-xỏn Phôm-vi-hẳn: “Dân tộc ta, từ thuở xa xưa đã từng góp phần quan trọng vào sự nghiệp phồn thịnh của đạo Phật. Các nhà tu hành, tăng lữ được sự kính trọng của nhân dân… Hưởng ứng sự khuyến khích của Đảng và Nhà nước Lào, các nhà sư đã tích cực tham gia vào mặt trận văn hóa - xã hội, tham gia xóa nạn mù chữ, chăm sóc sức khỏe cho nhân dân, giáo dục cho tín đồ có tinh thần tương trợ, thương yêu đoàn kết để cùng nhau xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”.

Báo cáo Chính trị của Ban chấp hành Trung ương Đảng Nhân dân Cách mạng Lào tại Đại hội lần thứ III đã khẳng định: Phật giáo Lào là một thành viên của Mặt trận Dân tộc Lào thống nhất. Đại hội Đảng lần thứ V của Đảng đã tuyên dương công lao to lớn của giới Phật giáo: “Phật giáo và sư sãi có vai trò đóng góp quan trọng trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc trước đây cũng như là trong sự nghiệp bảo vệ và xây dựng đất nước hiện nay”.

Với việc tham gia tích cực của lực lượng Phật giáo vào Mặt trận Lào xây dựng và bảo vệ đất nước, các nhà sư càng có uy tín cao trong nhân dân. Mọi người cung kính Tam bảo, nghe lời giảng dạy của sư tăng một cách thành tâm và trân trọng giữ gìn giới luật. Hiện nay, mặc dù trong Hiến pháp Lào không ghi Phật giáo là quốc giáo, nhưng trong thực tế, đạo Phật bao trùm hầu hết trong đời sống nhân dân các bộ tộc Lào và các nhà sư Lào ngày nay luôn được sự kính trọng sâu sắc của nhân dân.

Phật giáo ở Lào không đơn thuần là một tôn giáo mà là sự hiện thân của văn hóa và lối sống của con người ở Lào. Hiến pháp của vương quốc Lào trước đây quy định đạo Phật là quốc giáo, nhà vua là đấng tối cao của Phật giáo. Đến các nơi trị vì của vương quốc Lào trước đây người ta thường thấy khẩu hiệu: Tổ quốc, Phật giáo và Nhà vua được đặt ở những vị trí quan trọng.

2. DẤU ẤN PHẬT GIÁO TRONG CUỘC SỐNG NGƯỜI DÂN LÀO

Hiện nay, Phật giáo tại Lào tồn tại song song hai hệ phái là Phật giáo Bắc tông và Phật giáo Thượng tọa bộ, trong đó hệ phái Phật giáo Thượng tọa bộ - Theravada chiếm đa số. Phật giáo Thượng tọa bộ ở Lào phân chia thành 02 phái nhỏ là Đại tông phái truyền thống chiếm 94% số chùa, 90% số sư sãi. Về địa vị con người trong xã hội, Phật giáo nhấn mạnh giữa con người và con người là bình đẳng, tức là tất cả mọi người không cần biết mình xuất thân ở tầng lớp nào, đều có quyền xuất gia học đạo, gia nhập tăng đoàn và trong nội bộ tăng đoàn không kể chúng sinh là cao thấp, nhất luật bình đẳng.

Về sinh mệnh con người, Phật giáo ở Lào cho rằng con người cũng là sinh vật tự nhiên, vốn trước là thể khí phát sáng, không có hình thái cố định của tính vật chất, sau đó vì đã ăn hương thổ và vật chất ở trên thế giới, cho nên dần dần hình thành vật chất thân thể thô kệch và đã có phân biệt màu da và giới tính khác nhau.

Về mặt lý tưởng của con người, Phật giáo chủ trương phải tu dưỡng để diệt khổ, để tiến vào Niết bàn cảnh giới. Niết bàn là lý tưởng cảnh giới tối cao của Phật giáo. Ý nghĩa cơ bản của Niết bàn là trừ diệt đau khổ phiền não, giải thoát tự tại. Để đạt đến Niết bàn, Phật giáo nhấn mạnh tu luyện, trước sau đề xuất phương pháp và con đường tu luyện. Phương pháp này được thực hiện chủ yếu thông qua ba phương diện: giới, định, tuệ. Đó là ba học cơ bản của Phật giáo mà tín đồ phải thực hiện. Giới là chỉ giới luật, là tôn trọng giữ tiết tháo, đề phòng lỗi lầm về mặt tư tưởng, ngôn ngữ, hành vi. Định tức là thiền định, bài trừ tạp niệm. Tuệ là trí tuệ, bài trừ những dục vọng và phiền não, chuyên tâm nghiên cứu Phật lý, đạt được trí tuệ tối cao.

Về mặt cuộc sống của con người, Phật giáo nói đến đau khổ chủ yếu là chỉ cái tinh thần bức bách. Cuộc sống con người trong vũ trụ để tiến hành định hướng ý nghĩa của nhân sinh, Phật giáo coi trọng theo đuổi lý tưởng tối cao của nhân sinh.

Trong thế giới quan và nhân sinh quan Phật giáo có một nền tảng triết học sâu sắc, phong phú. Phật giáo khẳng định thế giới này là thế giới vật chất, các sự vật, hiện tượng trong vũ trụ được tạo ra từ các phần tử bé nhỏ nhất của vũ trụ, gọi là bản thể, là thực thể của các sự vật, hiện tượng. Chúng luôn luôn chuyển động và biến đổi, trong sự sống có cái chết, chết không phải là hết mà là điều kiện của một sự sinh thành mới, sinh và diệt là hai quá trình xảy ra đồng thời trong một sự vật hiện tượng, cũng như trong toàn thể vũ trụ.

Qua thời gian thăng trầm có thể nói rằng: đạo Phật đã đi sâu vào trong lòng xã hội Lào, ăn sâu vào tư tưởng, tình cảm của mọi người dân Lào. Phật giáo đã góp phần gìn giữ những tinh hoa, những bản sắc độc đáo, những truyền thống quý báu của dân tộc Lào. Ngày nay, Phật giáo vẫn là nhu cầu quan trọng trong đời sống sinh hoạt của nhân dân Lào, được nhân dân Lào trân trọng lưu giữ. Người Lào cho rằng: ai chưa đi tu thì chưa đủ lẽ sống và họ chỉ trích những ai phụ chùa, khinh sư và không chịu lễ Phật. Ngược dòng thời gian từ buổi đầu đặt chân đến đất nước Lào, đạo Phật sớm gắn bó keo sơn như hình với bóng với dân tộc Lào để vừa hành đạo, vừa xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Khi Lào còn là các mượng cát cứ thì đạo Phật đã góp phần tạo tiền đề để xây dựng một quốc gia thống nhất. Khi quốc gia thống nhất được thiết lập, Phật giáo trở thành cơ sở để củng cố quốc gia thống nhất về mặt tư tưởng. Giới sư sãi Phật giáo trong mọi thời kỳ lịch sử đã luôn phát huy vai trò tích cực của mình đối với công cuộc bảo vệ, xây dựng một quốc gia thống nhất, vun đắp sự đoàn kết trong nội bộ giai cấp cầm quyền, góp phần chọn lựa những người ngồi trên ngai vàng của vương quốc. Nhờ những nhân tố tích cực đó đã thúc đẩy xã hội Lào phát triển đến đỉnh cao và có đủ sức mạnh đánh bại các cuộc xâm lăng từ bên ngoài.

Ngày nay, Hiến pháp của Nhà nước Lào quy định mọi công dân đều có quyền tự do tín ngưỡng. Tuy nhiên, cũng giống như xưa, những tôn giáo ngoại lai cũng không “hấp dẫn” được người Lào vốn có truyền thống theo Phật giáo. Trong lịch sử hơn bốn thế kỷ, nhân dân các bộ tộc Lào cũng đã tiến hành nhiều cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc, chống lại sự xâm chiếm và thống trị của các triều đại phong kiến Myanmar, Xiêm, thực dân Pháp và đế quốc Mỹ. Thông qua giao lưu và phát triển văn hóa, Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào đã tiếp thu có chọn lọc những yếu tố thích hợp của các nền văn hóa lớn trên thế giới, như văn hóa Ấn Độ và văn hóa phương Tây. Nhờ đó, văn hóa của các bộ tộc Lào đã tích lũy được vốn di sản phong phú. Ngày 02/12/1975 nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào thống nhất mở ra kỷ nguyên mới cho sự nghiệp xã hội chủ nghĩa, dưới sự lãnh đạo của Đảng Nhân dân Cách mạng Lào, tạo ra tư thế mới cho sự phát triển, xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc quốc gia, đó là: dân tộc, tiên tiến và đại chúng.

3. KẾT LUẬN

Phật giáo là tôn giáo có ảnh hưởng sâu sắc trong đời sống văn hóa xã hộicủa nhân dân các bộ tộc Lào. Để được vai trò quan trọng như vậy là vì ngay từbuổi đầu du nhập vào Lào, Phật giáo đã khéo léo hòa quyện vào các tín ngưỡngtruyền thống của các bộ tộc Lào và đã bổ sung thêm cho những quan niệm đạo đứcphôi thai của các bộ tộc Lào nên Phật giáo đã nhanh chóng được nhân dân Lào tiếpnhận, đưa lên làm hệ tư tưởng chính thống, ảnh hưởng sâu đậm đến mọi mặt của đờisống văn hóa - xã hội Lào đến ngày hôm nay.