Từ khóa: Phát huy; Tín ngưỡng; Thành hoàng làng; Bắc Bộ.
1. Nguồn gốc tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng ở vùng đồng bằng Bắc Bộ
Thành hoàng làng chính là vị thần “lớn” nhất trong làng. Tục thờ Thành hoàng làng bắt đầu có từ thế kỷ XV, gắn liền với việc hình thành mô hình làng xã, sau khi mô hình “thái ấp điền trang” thời Trần không còn. Thành hoàng làng thường được thờ ở đình làng, nhưng cũng có thể thờ ở đền (nghè), tùy vào đặc điểm của mỗi làng quê [5]. Thờ Thành hoàng làng là tín ngưỡng trong phạm vi làng xã, xuất phát từ truyền thống làm nông nghiệp lúa nước nên cư dân đồng bằng Bắc Bộ thường tôn sùng một thế lực siêu tự nhiên nào đó mà họ cho rằng có khả năng giúp mưa thuận gió hòa, cây cối tốt tươi, che chở phù hộ cho đời sống con người no ấm. Vì vậy, ở nhiều làng xã, cư dân đã chọn thờ thần nước, sông, mây, mưa... một số làng phụ thuộc vào đặc điểm cư trú dần hình thành nên tín ngưỡng thờ Thành hoàng. Những ngôi làng xưa gần sông thường sẽ thờ các vị thủy thần, những làng ở trên sườn núi thờ thần núi,... Nhiều làng thờ Thành hoàng là những vị Anh hùng dân tộc hay nhân vật lịch sử có công khai hoang lập ấp, giúp đỡ dân làng. Tóm lại, có thể thấy đối với người dân ở cộng đồng làng xã, những vị Thành hoàng làng là những người phi thường, từ sức mạnh, năng lực cho đến hình hài... “Với người dân ở cộng đồng làng xã, vị thần Thành hoàng làng được coi như một vị thánh. Mỗi làng quê có một vị thánh của mình: trống làng nào làng ấy đánh, thánh làng nào làng ấy thờ. Với các vương triều, Thành hoàng làng được xem như một “viên chức” thay mặt triều đình, nhà vua coi sóc, chăm nom một làng quê cụ thể, bởi “viên chức” này do nhà vua đưa về các làng quê bằng một quyết định cụ thể: sắc phong (còn gọi là sắc thần)” [4; tr.98]. Thành hoàng làng được Nhân dân thờ phụng có sự kết hợp của yếu tố thực và hư ảo, thể hiện đậm nét niềm tin và khát vọng về một tương lai tốt đẹp hơn. Sùng bái và tôn thờ Thành hoàng làng vừa là nhu cầu tín ngưỡng tâm linh, là chỗ dựa tinh thần không thể thiếu, vừa là nét đẹp văn hóa truyền thống của người dân vùng đồng bằng Bắc Bộ từ xa xưa.
Thờ Thành Hoàng làng trở thành nét đẹp văn hóa biểu trưng của nhiều địa phương Bắc Bộ2. Giá trị của tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng vùng đồng bằng Bắc Bộ
Là chỗ dựa tinh thần vững chắc
Đình làng là biểu tượng văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng quan trọng trong đời sống làng xã của người Việt. Đình làng “được mọi người nhìn nhận với tính chất đặc biệt đa dụng cả về tôn giáo lẫn xã hội, hành pháp, tư pháp, lập pháp, du hý, kinh tế, quan hôn, tang tế... chỉ Việt Nam mới có” [2; tr.239]. Người dân xưa quan niệm, Thành hoàng làng là vị thần linh tối cao cai quản làng xã, có quyền năng giúp đỡ, phù hộ cho lao động sản xuất và cuộc sống của dân làng tốt đẹp hơn: “Đối với người dân, Thành hoàng làng là chỗ dựa tinh thần, nơi gửi gắm niềm tin cho họ, giúp họ vượt qua những khó khăn của cuộc đời đầy sóng gió” [4; tr.100]. Con người thường gặp phải nhiều biến thiên, trắc trở của cuộc sống do thiên tai, địch họa hay ốm đau, bệnh tật,... vì vậy, họ thường phải nương nhờ vào những lực lượng siêu trần thế, cầu xin sự che chở của thần thánh là liều thuốc tinh thần giúp họ có niềm tin vượt qua những giai đoạn khó khăn. “Người dân trong làng cùng nhau tự phong, tự thờ vị Thành hoàng làng riêng của mình như vị thần bản mệnh, chủ yếu đảm bảo mưa thuận gió hòa, đem lại sự bình yên cho cộng đồng” [2; tr.60].
Duy trì và bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống
Tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng của người dân vùng đồng bằng Bắc Bộ thể hiện đạo lý truyền thống của dân tộc - uống nước nhớ nguồn, lòng thành kính biết ơn đối với thế hệ cha ông, những người có công với làng xã trong khai hoang lập ấp, đánh giặc, cứu giúp dân làng, truyền nghề, dạy học,... Hầu hết, làng nào cũng thờ một vị Thành hoàng làng dựa vào nguồn gốc, công trạng khác nhau. Việc thờ cúng đó xuất phát từ lòng biết ơn của người dân với những vị có công với làng xã. Đình làng nhiều nơi ở vùng Bắc Bộ thờ Thành hoàng làng là người gắn liền với việc dạy người, cứu người, tiêu biểu như: Danh nhân Chu Văn An được thờ chủ yếu ở xã Thanh Liệt, xã Tam Hiệp, huyện Thanh Trì (cũ), Hà Nội; quận Hai Bà Trưng (cũ) cũng thờ ông như một vị Thành hoàng làng. Một số làng thờ các vị Anh hùng dân tộc như: Bà Trưng, Bà Triệu, Dương Đình Nghệ, Lý Thường Kiệt,... Ngoài ra, nhiều địa phương vùng châu thổ sông Hồng thể hiện tín ngưỡng thờ cúng, bày tỏ lòng ghi nhớ công ơn đối với những vị Thành hoàng có công truyền nghề cho dân làng như: Ông tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền ở làng Đại Bái, Gia Bình, Bắc Ninh; đình Lò Rèn ở số 1 phố Lò Rèn thờ tổ nghề rèn; đình làng Đồng Xâm, xã Hồng Thái, Kiến Xương, Thái Bình (cũ) thờ Nguyễn Kim Lâu - vị tổ nghề chạm bạc của làng; làng gốm Bát Tràng, Hà Nội tôn vị tổ nghề gốm Hứa Vĩnh Kiều;...
Tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng còn xuất phát từ ý thức giữ gìn luật lệ, lề lối gia phong của làng xã. Mỗi làng xã cổ truyền Việt Nam đều có phong tục tập quán riêng biệt, định hình thành tục lệ làng xã. Trong tâm thức người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ, Thành hoàng là vị thần tối linh, có thể bao quát, chứng kiến toàn bộ đời sống dân làng, bảo vệ, phù hộ cho người dân khỏe mạnh, làm ăn phát đạt. Thành hoàng chính là vị chỉ huy tối linh của làng xã không chỉ về mặt tinh thần mà còn một phần về mặt đời sống sinh hoạt vật chất của dân làng. Tín ngưỡng thờ cúng Thành hoàng làng thường gắn với hương ước, quy ước của làng nên tín ngưỡng này quy định rất nhiều hành vi ứng xử của con người đối với cộng đồng và có ảnh hưởng lớn đến ứng xử của các cá nhân đối với cộng đồng làng. Do đó, thờ phụng thần Thành hoàng làng là sợi dây cố kết cộng đồng làng xã và tôn vinh Thành hoàng làng thực chất là sự tôn vinh luật lệ, lề thói, phong tục của cộng đồng làng, “sự thờ phụng Thành hoàng làng xét cho cùng là sự thờ phụng luật lệ làng xã, lề thói gia phong của làng” [3; tr.95].
Vai trò liên kết cộng đồng
Tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng có ý nghĩa rất lớn trong việc góp phần cố kết cộng đồng làng xã, là nơi quy tụ những giá trị văn hóa tâm linh, tinh thần chung cho người dân. Thành hoàng làng là vị thần chứng giám những hoạt động, sự đổi thay của từng thành viên trong cộng đồng làng xã, phù hộ độ trì cho người làm việc thiện, trừng phạt những kẻ độc ác. Không gian thờ cúng Thành hoàng trở thành linh hồn chung của một vùng dân cư, mà ở đó dưới sự chứng kiến của Thành hoàng làng mọi người đều luôn tuân theo những tập tục, hương ước lâu đời riêng có của làng. Nếu như tín ngưỡng thờ cúng Tổ tiên là nền tảng gắn kết mọi thành viên trong cùng một gia đình thì thờ cúng thần Thành hoàng là nền tảng gắn kết mọi thành viên trong cộng đồng làng xã, góp phần tạo nên nếp sống dân chủ bình đẳng và tính tập thể, đoàn kết tương trợ lẫn nhau, là cơ sở tạo nên lối sống trọng tình, một nét đẹp trong văn hóa ứng xử của người Việt.
Gìn giữ nét đẹp của lễ hội, văn hóa nghệ thuật truyền thống
Cũng giống như các hoạt động sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng khác, thực hành tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng ngoài việc để ghi nhớ công ơn những vị thần linh thì còn được thể hiện thông qua lễ hội. Thông thường, lễ hội gắn liền với tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng ở đồng bằng Bắc Bộ được tổ chức vào thời gian Tết Nguyên đán, hoặc ngay đầu Xuân mới. Lễ hội tổ chức với nghi thức tế lễ truyền thống, mang đậm nét văn hóa dân gian, kết hợp với các hoạt động văn hóa nghệ thuật, trò chơi dân gian như: hội hát thi, đánh đu, thi vật, chọi gà, bắt vịt, đi cầu phao… Những năm gần đây, làng xã ở đồng bằng Bắc Bộ tích cực khôi phục sinh hoạt lễ hội trong phạm vi làng xã như ở làng Đồng Kỵ, xã Đồng Quang, Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh (cũ), vào đầu Xuân hằng năm lại tổ chức lễ hội tưởng nhớ công đức Thượng đẳng Thành hoàng là danh tướng Thiên Cương thời Vua Hùng bằng nghi lễ rước pháo trọng thể. Trong không khí tưng bừng của lễ rước pháo, dân làng và du khách thập phương có cơ hội cùng nhau giao lưu, hưởng thụ những giá trị văn hóa tâm linh, tinh thần đặc sắc nơi đây, qua đó, góp phần gìn giữ những phong tục tập quán tốt đẹp của mỗi làng và phát huy các giá trị văn hóa nghệ thuật truyền thống của dân tộc.
3. Một số vấn đề đặt ra trong việc giữ gìn, phát huy giá trị văn hóa tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng hiện nay
Tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng ở một số địa phương bị biến tướng, các cá nhân lợi dụng không gian sinh hoạt văn hóa tâm linh làm nơi kinh doanh “buôn thần bán thánh”, hoạt động mê tín dị đoan gây tổn hại đến vật chất, sức khỏe và tinh thần của người dân. Lễ hội Thành hoàng làng trở thành hoạt động trục lợi, thương mại hóa, phục vụ mục đích thu tiền của một bộ phận người đóng vai trò quản lý, tổ chức. Một số đối tượng đã lợi dụng sự mê tín để lừa đảo kiếm tiền bằng hình thức xem bói, cúng tế giải hạn, cầu may, trừ tà... đặc biệt, vào các dịp lễ hội đầu năm. Nghi thức thờ cúng để tỏ lòng biết ơn thần linh dần lấy đồng tiền làm thước đo, quá chú trọng tới mâm cao, cỗ đầy. Việc phô trương hình thức để khẳng định thanh thế làng đã làm phai nhạt những giá trị văn hóa tâm linh trong sáng, lâu đời của cha ông. Việc trùng tu, xây dựng lại đình, nghè, miếu thờ Thành hoàng làng ở một số làng xã vùng đồng bằng Bắc Bộ quá nguy nga, đồ sộ gây tốn kém, lãng phí tiền bạc của Nhà nước và Nhân dân, đồng thời, làm mất đi nhiều vẻ đẹp kiến trúc cổ kính, mang đậm dấu ấn văn hóa làng Việt xưa.
Một số hủ tục của tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng chưa được loại bỏ, nhiều nét đẹp văn hóa, nghệ thuật truyền thống dân tộc trong thực hành tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng bị mai một. Lễ hội làng ở một số địa phương hiện nay vẫn còn những phong tục cũ, ít hoặc không còn phù hợp với điều kiện mới, có tác động lớn đến tâm lý con người hiện đại như: truyền thống chém lợn ở làng Duyên Tuy, xã Hồng Thái, huyện Phú Xuyên (cũ), Thành phố Hà Nội; lễ hội đền Gióng - Sóc Sơn có tục cướp lộc vô tổ chức, gây tình trạng chà đạp lên nhau tranh cướp lộc một cách phản cảm... Giá trị tâm linh của tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng bị biến tướng, một bộ phận người dân cuồng tín đã bỏ hết thời gian, tiền bạc để lễ bái với niềm tin rằng chỉ cúng tế thần linh bằng nhiều vật phẩm thì sẽ được phù hộ, ban cho cho sức khỏe, công danh, tài lộc. Vì mê tín chạy đua cúng lễ mà bị các đối tượng xấu lừa đảo dẫn đến tán gia bại sản, nợ nần là một trong những ảnh hưởng tiêu cực điển hình của tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng trong đời sống văn hóa tâm linh hiện nay. Thực trạng mai một dần các trò chơi, hoạt động ca múa hát dân gian truyền thống trong lễ hội thờ Thành hoàng làng, thay vào đó là những hiện tượng của cơ chế thị trường như: cá cược, đánh bạc, xổ số, lô tô... do đó, giá trị và nét đẹp văn hóa lễ hội có nguy cơ bị mất đi, không được truyền đời cho các thế hệ mai sau. Một số hệ lụy khác về an toàn giao thông, an ninh trật tự lễ hội cũng cần các nhà quản lý có giải pháp khắc phục. Trong một chừng mực nhất định, mỗi làng thờ một thần Thành hoàng, góp phần tạo nên tính tự trị, tự quản của làng xã, duy trì trật tự, nền nếp ở trong làng xã; nhưng mặt khác, nó làm nảy sinh thói cào bằng, cả nể, lối ứng xử đặt tình cao hơn lý. Một bộ phận không nhỏ lợi dụng tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng gây khó khăn trong việc giáo dục, nâng cao ý thức pháp luật... Sức mạnh của các quan hệ tình cảm, đặc biệt là các quan hệ huyết thống, quan hệ cộng đồng, quan hệ ân nghĩa,... đôi khi đã vượt qua cả biên giới của lý lẽ, của quy phạm đạo đức, thậm chí cả pháp luật [1; tr.18].
4. Kết luận
Tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng ở vùng đồng bằng Bắc Bộ là hình thức tín ngưỡng dân gian có lịch sử lâu đời, thực hiện việc thờ cúng những vị thần được dân làng tôn thờ, hay những người có công với dân, với nước, có công truyền dạy nghề cho người dân... Có thể thấy, trong tín ngưỡng của cư dân, Thành hoàng chính là vị thần linh thiêng cai quản của làng, là lực lượng phù hộ, giúp đỡ, đồng thời, cũng là chỗ dựa tinh thần cho cả cộng đồng. Từ xa xưa, với niềm tin tôn giáo vô cùng mạnh mẽ nên tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng đã ảnh hưởng to lớn, có khả năng tác động làm biến đổi đời sống tinh thần của người dân vùng đồng bằng Bắc Bộ về nhiều mặt như: quan điểm, tư tưởng; đạo đức, lối sống; văn hóa nghệ thuật... Tuy nhiên hiện nay, mặt trái của nền kinh tế thị trường và suy giảm đạo đức con người tác động tới tôn giáo, tín ngưỡng. Tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng đã xuất hiện nhiều biểu hiện tiêu cực làm phai nhạt hệ giá trị truyền thống dân tộc và bản sắc văn hóa của từng địa phương, những hủ tục lạc hậu, không phù hợp với giá trị thời đại chưa được xóa bỏ. Do đó, đòi hỏi chúng ta phải thực hiện đồng bộ các giải pháp về tuyên truyền giáo dục nhận thức, xây dựng, thực hiện cơ chế, chính sách, giải pháp về phát triển kinh tế, con người..., qua đó giúp phát huy giá trị tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng, góp phần làm phong phú cho bức tranh văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
Tài liệu tham khảo
1. Trần Thị Hà Giang, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Tóm tắt Luận án Tiến sĩ, Ảnh hưởng của tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng đến đời sống tinh thần của cư dân ngoại thành Hà Nội hiện nay, Hà Nội, 2020.
2. Trần Đăng Sinh (chủ biên), Đạo lý uống nước nhớ nguồn - cơ sở triết học và giá trị trong lịch sử dân tộc, Nxb. Giáo dục, Hà Nội, 2017, tr.239; tr.60.
3. Nguyễn Thị Thọ (chủ biên), Bản thể luận xã hội về đạo hiếu ở Việt Nam hiện nay, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2017, tr.95.
4. Trần Quốc Vượng (chủ biên), Cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb. Giáo dục Việt Nam, Hà Nội, 2014, tr.98; tr.100.
5.https://baothanhhoa.vn/van-hoa-giai-tri/net-dep-tin-nguong-tho-thanh-hoang-lang/148310.htm.
