Phát triển du lịch gắn với bảo tồn phố cổ Đồng Văn

Di sản quý giá

Phố cổ Đồng Văn là nơi giao hòa giữa thời gian và không gian. Những mái ngói âm dương, tường trình tô vữa, sân đá mấp mô, các con ngõ nhỏ uốn lượn, tất cả nói lên lịch sử, đời sống và mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên. Đó là những giá trị kiến trúc, cảnh quan mà không sách vở nào có thể tái hiện đầy đủ nếu mất đi.

Không chỉ độc đáo trong kiến trúc, phố cổ Đồng Văn còn là nơi sinh ra bản sắc văn hoá dân tộc: trang phục Mông chàm tím, thổ cẩm hoa văn sắc nét; tiếng khèn réo rắt bên khe suối, phiên chợ; cách chế biến món ăn đặc trưng, lễ hội địa phương… Đó là di sản văn hóa phi vật thể, là những gì dễ bị “thổi phồng”, dễ bị thay đổi nếu chỉ nhìn vào cái lợi trước mắt.

Trong những năm gần đây, Đồng Văn không còn chỉ là “nóc nhà” địa chất, mà là điểm đến được nhiều du khách trong nước và quốc tế săn đón. Homestay sinh động, tour trải nghiệm, ẩm thực đường phố, nghệ thuật trình diễn dân gian… đó là tín hiệu tốt, mở ra cơ hội lớn về thu nhập, việc làm, khai thác điểm mạnh của vùng cao. Tuy nhiên, đi kèm với cơ hội là nhiều nguy cơ biến dạng kiến trúc. Phố cổ bị chen lấn bởi các công trình bê tông, sơn phết lòe loẹt, mái che, biển hiệu sai kiểu, làm mất cái duyên, cái nét truyền thống. Thương mại hóa văn hóa, lễ hội trở thành “chương trình biểu diễn”, âm nhạc dân tộc được chỉnh sửa cho dễ nghe hơn, món ăn truyền thống được “phổ biến hoá” mất đi hương vị gốc. Ảnh hưởng môi trường và đời sống cư dân, rác thải, tiếng ồn từ khách du lịch, ô nhiễm nước, chuyện sử dụng đất, thay đổi sinh kế truyền thống. Lợi ích không đồng đều, chẳng hạn, không phải gia đình nào cũng được tham gia hoặc hưởng lợi; người trẻ có thể bỏ phố cổ để đi nơi khác vì du lịch phát triển không đồng bộ; nguồn thu nhập từ khách du lịch có nguy cơ bị các doanh nghiệp lớn “nắm” hơn là cộng đồng địa phương trực tiếp thực hiện.

Vậy, làm sao để phát triển kinh tế du lịch mà vẫn giữ gìn hồn phố cổ? Làm sao để người Đồng Văn được phát triển, được khai thác lợi thế mà không mất đi bản sắc?

Phát triển có trách nhiệm

Theo TS. Lò Giàng Páo, Uỷ viên Ban Chấp hành Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cho biết, để phố cổ Đồng Văn vừa được chiêm ngưỡng, vừa được gìn giữ, bảo tồn, phát huy giá trị, chúng ta cần thực hiện quy hoạch bảo tồn rõ ràng, luật lệ cụ thể, gồm: Xác định ranh giới bảo tồn kiến trúc - khu vực nghiêm ngặt không được phá bỏ, thay đổi mặt tiền, mái nhà, tường trình; Quy định vật liệu xây dựng phù hợp, màu sắc, biển hiệu, ánh sáng đêm phải hài hoà với không gian chung; Có những khu vực phụ trợ, phát triển dịch vụ nhưng có quy định chặt chẽ để không làm phá cảnh quan phố cổ. Bên cạnh đó, cần nâng cao năng lực cộng đồng bản địa, như: Tổ chức lớp tập huấn nghề homestay - đón khách; nghệ thuật dệt thổ cẩm, làm món ăn truyền thống; dẫn tour văn hóa; Khuyến khích người dân chủ động tham gia trong quản lý du lịch, để họ không chỉ là đối tượng phục vụ mà là chủ thể làm du lịch; có chính sách hỗ trợ về vốn, ưu đãi thuế, hỗ trợ kỹ thuật cho các hộ dân để tu sửa nhà cổ, cải thiện môi trường quanh nhà.

Phát triển sản phẩm du lịch đặc thù, trải nghiệm cũng là cách làm sáng tạo, thiết thực để bảo tồn, phát triển phố cổ Đồng Văn, nhự: Tour kiến trúc gồm tham quan nhà trình tường, mái ngói cổ, sân trong, tường đá; câu chuyện đằng sau từng mái nhà, từng hoa văn; Trải nghiệm văn hoá như học dệt, học khèn, làm bánh, nấu ăn truyền thống, nghe lời ru, nghe truyện dân gian; Du lịch thiên nhiên kết hợp như trekking đá tai mèo, quan sát cảnh bình minh/mặt trời lặn, đêm sao vùng cao, khám phá động thực vật vùng đá. Đặc biệt, tăng cường vai trò truyền thông, quảng bá có chiều sâu bằng câu chuyện thực - câu chuyện người dân, câu chuyện lịch sử, tri thức địa phương kết hợp với phát huy, sử dụng mạng xã hội, vlog, ảnh đẹp, phim ngắn…

Vai trò của chính quyền và hợp tác liên ngành

Chính quyền sở tại, cả xã Đồng Văn, tỉnh Tuyên Quang, Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch phải đóng vai trò then chốt để ban hành quy hoạch, chỉ dẫn, chứng nhận nhà cổ, hỗ trợ tài chính. Kiểm tra, giám sát thực hiện các quy định bảo tồn. Hỗ trợ cơ sở hạ tầng: đường vào, điện, nước, xử lý rác… Cùng với đó là sự hợp tác với các tổ chức phi chính phủ, các nhà nghiên cứu, chuyên gia kiến trúc, bảo tồn di sản, các trường đại học, nghệ sĩ… để có thể mang lại những sáng kiến mới, kỹ thuật phục hồi, số hóa di sản, tạo ra các sản phẩm du lịch sáng tạo.

Phát triển du lịch gắn với bảo tồn phố cổ Đồng Văn là con đường không dễ, nhưng là con đường cần thiết. Nó đòi hỏi sự đồng lòng của chính quyền, người dân, chuyên gia và cả du khách. Giữ hồn phố cổ không chỉ là giữ ký ức, mà là giữ tương lai, là giữ cái “riêng” mà mỗi bước chân ngang qua phố cổ này đều nhớ mãi. Do vậy, giữ gìn phố cổ không phải chỉ là giữ nhà, giữ ngõ. Mà là giữ linh hồn, giữ cốt cách. Và để làm được điều đó, cần một chính quyền có tầm nhìn, có trách nhiệm, có sự phối hợp hiệu quả giữa các ngành, cùng nhau dựng nên một Đồng Văn vừa sống động trong lòng du khách, vừa bền vững trong trái tim người dân./.