Từ lời Then của mẹ đến hành trình trao truyền di sản

Lớn lên từ lời Then của mẹ

Chiều muộn ở xóm Nà Pá, xã Đông Khê, tiếng đàn tính lại ngân lên từ ngôi nhà sàn của chị Hà Thị Dảy. Trong không gian thân thuộc ấy, năm chị em ruột gồm: Hà Thị Dảy, Hà Thị Mai, Hà Thị Minh, Hà Thị Phượng và Hà Thị Phòng cùng các thành viên Đội văn nghệ bảo tồn các làn điệu dân ca xã Đông Khê say sưa luyện tập. Tiếng đàn hòa cùng lời Then mượt mà, đưa những giai điệu thân quen của dân tộc Tày trở về với nhịp sống thường ngày.

Với năm chị em, tình yêu dân ca không bắt đầu từ sân khấu hay những buổi biểu diễn mà được nuôi dưỡng từ chính mái ấm gia đình. Tuổi thơ của các chị gắn với lời hát của bà, của mẹ và những câu dân ca vang lên trong các dịp lễ hội, cưới hỏi hay những đêm trăng sáng nơi bản làng. Không có trường lớp bài bản, các chị học bằng cách lắng nghe, ghi nhớ rồi hát theo. Từng câu Then, điệu lượn cứ thế thấm vào tâm hồn, trở thành một phần ký ức và tình cảm quê hương.

Chị Hà Thị Dảy, người chị cả trong gia đình, chia sẻ rằng những làn điệu dân ca đã theo chị em từ thuở nhỏ. Dù sau này mỗi người có công việc, gia đình riêng nhưng tình yêu với Then, đàn tính và những giá trị văn hóa truyền thống vẫn được gìn giữ. Khi tham gia Đội văn nghệ bảo tồn các làn điệu dân ca xã Đông Khê, niềm đam mê ấy có thêm cơ hội được nuôi dưỡng, thực hành và lan tỏa.

Từ những lời hát được tiếp nhận tự nhiên trong gia đình, năm chị em dần ý thức rõ hơn về giá trị của di sản quê hương. Bởi mỗi làn điệu không chỉ là giai điệu nghệ thuật mà còn lưu giữ tiếng nói, tình cảm, nếp sống và những quan niệm về cuộc sống của cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Gìn giữ những làn điệu của quê hương

Ở Đông Khê, Then và đàn tính là những nét văn hóa quen thuộc, nhưng kho tàng dân ca địa phương còn có lượn Slương, hát Sli và múa chầu. Mỗi loại hình mang sắc thái riêng, gắn với đời sống tinh thần và sinh hoạt văn hóa của người dân vùng Thạch An trước đây. Nếu lượn Slương giàu chất trữ tình, thường thể hiện qua những câu hát giao duyên, đối đáp, thì hát Sli và múa chầu góp phần tạo nên diện mạo phong phú của văn hóa dân gian địa phương.

Theo chị Hà Thị Phòng, phụ trách Đội văn nghệ bảo tồn các làn điệu dân ca xã Đông Khê, việc giữ gìn những loại hình này đòi hỏi sự kiên trì, bởi một số làn điệu cổ hiện chỉ còn được người cao tuổi ghi nhớ. Đội văn nghệ thường xuyên tổ chức luyện tập, biểu diễn, đồng thời tìm đến những người còn thuộc các bài hát xưa để học hỏi, sưu tầm và lưu giữ.

Công việc không đơn thuần là học thuộc lời ca hay tái hiện một tiết mục. Người thực hành còn phải tìm hiểu cách hát, nhịp điệu, cách sử dụng nhạc cụ và hoàn cảnh diễn xướng để truyền tải đúng tinh thần của làn điệu. Bởi vậy, mỗi lần gặp gỡ nghệ nhân, mỗi bài hát được ghi chép và mỗi buổi luyện tập đều góp phần nối dài mạch truyền thừa của di sản.

Trong hành trình đó, sự gắn bó của năm chị em tạo nên một điểm tựa đáng quý. Dù bận rộn với công việc gia đình, các chị vẫn dành thời gian tham gia sinh hoạt, biểu diễn và học hỏi những giá trị văn hóa còn lưu giữ trong cộng đồng. Qua từng buổi tập, những làn điệu quen thuộc được thực hành thường xuyên, đồng thời khơi gợi sự quan tâm của người dân, nhất là lớp trẻ, đối với di sản của dân tộc mình.

Trao truyền để di sản tiếp nối

Với năm chị em, gìn giữ di sản không chỉ là lưu giữ những gì thuộc về quá khứ mà còn phải giúp các giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay. Vì vậy, bên cạnh luyện tập và biểu diễn, các chị chú trọng truyền dạy hát Then, đàn tính cho thiếu nhi trong xã.

Khoảng 4 - 5 năm trở lại đây, các chị đã tham gia hướng dẫn hơn 30 em nhỏ làm quen với hát Then, đàn tính; đồng thời được một số trường học mời giới thiệu, hướng dẫn học sinh tìm hiểu văn hóa dân tộc. Từ cách cầm đàn, gảy dây đến việc nhớ lời, giữ nhịp và thể hiện làn điệu, các em được chỉ bảo từng bước, phù hợp với khả năng và độ tuổi.

Không chỉ truyền dạy kỹ năng biểu diễn, các chị còn kể cho học sinh nghe về nguồn gốc, ý nghĩa của những bài hát, điệu múa và vai trò của dân ca trong đời sống cộng đồng. Qua đó, các em hiểu rằng những giai điệu mình đang học không chỉ để biểu diễn trong các dịp hội diễn mà còn là một phần di sản do ông bà, cha mẹ trao truyền.

Chị Hà Thị Mai cho biết, niềm vui lớn nhất của những người hướng dẫn là nhìn thấy các em ngày càng tự tin, yêu thích và chủ động tìm hiểu văn hóa truyền thống. Mỗi khi một em có thể tự hát trọn vẹn bài Then hoặc chơi được một bản đàn tính, những người truyền dạy lại có thêm động lực để tiếp tục công việc của mình.

Em Vy Thanh Trúc, thành viên nhỏ tuổi của đội văn nghệ xã, chia sẻ rằng, ban đầu em gặp khó khăn khi học hát Then vì phải nhớ lời và giữ đúng nhịp đàn. Nhờ được các bà, các cô tận tình hướng dẫn, em dần tiến bộ, tự tin hơn khi biểu diễn. Em mong muốn tiếp tục học thành thạo để sau này có thể hướng dẫn lại cho các em nhỏ hơn.

Từ những lớp học giản dị ấy, hành trình trao truyền di sản được nối dài bằng sự gặp gỡ giữa các thế hệ. Người đi trước trao lại lời ca, tiếng đàn và những hiểu biết tích lũy qua năm tháng; người đi sau tiếp nhận, thực hành rồi từng bước trở thành chủ thể gìn giữ văn hóa của chính cộng đồng mình.

Từ lời Then của mẹ đến những buổi tập đàn, hát cùng con cháu hôm nay, năm chị em ở Đông Khê đang bền bỉ nối dài mạch nguồn văn hóa quê hương. Bằng tình yêu và những việc làm thiết thực, các chị góp phần giữ cho tiếng đàn tính, Then, lượn Slương, hát Sli và múa chầu tiếp tục được biết đến, thực hành và lan tỏa./.