Sinh Dược - làng nghề nghìn năm tuổi trong lòng Di sản Tràng An

Nằm tại tổ dân phố 4, phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, ngay dưới chân vùng núi thuộc quần thể danh thắng Tràng An - Bái Đính, làng Sinh Dược từ lâu được xem là “kho thảo dược tự nhiên” của vùng đất Hoa Lư cổ. Tên gọi Sinh Dược mang nghĩa giản dị - nơi cây thuốc sinh trưởng và nuôi sống con người.

Điều làm nên chiều sâu lịch sử của làng nghề này bắt đầu từ một huyền tích nổi tiếng thời nhà Lý. Tương truyền, Thiền sư, danh y Nguyễn Minh Không đã tìm thấy những loài cây thuốc quý tại vùng núi này để chữa bệnh “Hóa hổ” cho vua nhà Lý. Ngài tìm được nhiều loài thuốc mọc tự nhiên khắp một vùng bán sơn địa nên đặt tên nơi này là Sinh Dược. Sau khi chữa khỏi bệnh cho vua, ngài truyền lại phương thuốc và kinh nghiệm sử dụng dược liệu cho người dân địa phương. Nghề thuốc từ đó được gìn giữ, nối tiếp qua nhiều thế hệ, trở thành nền tảng hình thành làng Sinh Dược ngày nay.

Nghìn năm qua, cư dân nơi đây sống dựa vào tri thức về cây cỏ núi rừng. Họ nhận biết mùa sinh trưởng của từng loại lá, cách phối hợp thảo dược, phương pháp phơi, sao, nấu, chưng cất hoàn toàn thủ công. Những loài cây quen thuộc như: kim ngân, sài đất, hương nhu, cúc tần, sả… không chỉ là dược liệu mà còn là một phần ký ức văn hóa của cộng đồng. Ngày nay, hơn 30 loại thảo dược tại chỗ vẫn được duy trì trồng và khai thác trên diện tích khoảng 7 ha, trở thành nguồn nguyên liệu chính để sản xuất các sản phẩm chăm sóc sức khỏe tự nhiên, không hóa chất độc hại, như: thảo dược, muối ngâm chân, xà phòng thảo mộc và phát triển du lịch sinh thái, tâm linh. Một số sản phẩm đã được chứng nhận sản phẩm OCOP tỉnh Ninh Bình như: Tranh lá bồ đề, muối ngâm chân, trà An Thái (trà cây kim ngân)…

Điểm đáng chú ý là Sinh Dược không đóng khung trong mô hình làng nghề truyền thống. Từ nền tảng bài thuốc cổ, người dân đã chuyển sang mô hình hợp tác xã, kết hợp kỹ thuật hiện đại để tạo ra các dòng sản phẩm như: tinh dầu, xà phòng thảo dược, muối ngâm chân, cao dược liệu… đáp ứng nhu cầu thị trường nhưng vẫn giữ cốt lõi tri thức nghề xưa. Năm 2022, làng Sinh Dược chính thức được UBND tỉnh Ninh Bình công nhận danh hiệu Làng nghề cấp tỉnh mở ra một bước ngoặt quan trọng trong hành trình phục hồi và phát triển nghề cổ.

Trong bức tranh phát triển du lịch Tràng An, Sinh Dược đang trở thành một mắt xích đặc biệt: du lịch chữa lành gắn với di sản. Du khách không chỉ tham quan mà còn trực tiếp trải nghiệm quy trình làm thuốc, ngâm tắm thảo dược, tham quan cánh đồng dược liệu, tự làm xà phòng, vẽ tranh lá bồ đề, thư giãn trong không gian yên bình cạnh chùa Bái Đính, nghỉ tại các homestay sinh thái. Không gian làng nghề vì thế chuyển mình thành một “bảo tàng sống”, nơi nghề truyền thống tiếp tục vận hành trong đời sống hiện đại.

Sự tồn tại của Sinh Dược cho thấy một hướng đi đáng suy ngẫm, di sản không chỉ nằm trong đền, đài hay hang động Tràng An, mà còn hiện diện trong tri thức lao động của cộng đồng cư dân địa phương. Khi du lịch phát triển mạnh, chính những làng nghề như Sinh Dược giúp Tràng An tránh nguy cơ chỉ là điểm đến chỉ để ngắm cảnh, mà trở thành không gian văn hóa có chiều sâu từ những trải nghiệm tri thức dân gian.

Một nghìn năm trôi qua, núi đá vẫn đứng đó, dòng nước Tràng An vẫn chảy qua các thung lũng cổ và ở chân núi, người Sinh Dược vẫn hái lá, nấu thuốc, chưng cất tinh dầu như cha ông từng làm bao đời nay. Nghề thuốc không chỉ phục vụ đời sống con người, mà còn lưu giữ những lớp trầm tích văn hóa của vùng đất Tràng An, giúp giá trị truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay./.