Tết “Dế Khù Chà” của người Hà Nhì

Đối với người Hà Nhì, Tết mùa mưa đánh dấu thời khắc khép lại mùa khô, mở đầu một vụ sản xuất mới. Gắn bó với nghề trồng lúa trên những thửa ruộng bậc thang nên người Hà Nhì đặc biệt coi trọng việc thờ cúng các vị thần nông nghiệp, nhất là thần Mưa, để cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.

Vì vậy, thời điểm tổ chức Tết cũng được lựa chọn rất kỹ. Ngày đón Tết do cả bản cùng thống nhất, thường chọn vào ngày Hợi hoặc ngày Thìn, tượng trưng cho sự no đủ và may mắn. Tết kéo dài trong bốn ngày. Đây là khoảng thời gian mọi người tạm gác công việc nương rẫy để quây quần bên gia đình; đi thăm hỏi, chúc Tết bà con trong bản và cùng nhau vui chơi sau những tháng ngày lao động vất vả.

Khi ngày Tết cận kề, khắp bản làng rộn ràng không khí chuẩn bị. Chị Chu Nhù Pư (xã Thu Lũm, Lai Châu) vừa lau khô từng tấm lá chuối, vừa kể chuyện đón Tết mùa mưa ở quê mình: “Giáp tết là chúng em bắt đầu đi lấy lá chuối, chuẩn bị gạo, củi, xoong nồi. Các gia đình tất bật dọn dẹp nhà cửa, sân ngõ và chuẩn bị các vật dụng cần thiết cho ngày tết”.

Rạng sáng ngày đầu tiên của Tết mùa mưa, tiếng chày giã bánh giầy rộn vang khắp bản làng, hòa cùng hương thơm của những chõ xôi nếp vừa chín. Những chiếc bánh trắng ngần, dẻo thơm được làm từ loại nếp ngon nhất do chính mỗi gia đình gieo trồng không chỉ là lễ vật dâng cúng Tổ tiên mà còn là kết tinh thành quả của một năm lao động, gửi gắm trong đó ước vọng về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc.

Nghi lễ quan trọng nhất trong Tết mùa mưa là lễ gọi hồn. Lễ vật gồm hai con gà, một quả trứng, một bát nước trắng, một chai rượu cùng quần áo, khăn, vòng tay và một số vật dụng của các thành viên trong gia đình. Theo quan niệm của người Hà Nhì, con người cũng như muôn loài đều có linh hồn. Trong quá trình lao động, hồn có thể đi lạc hoặc bị thất tán, vì vậy, đầu mùa mưa cần làm lễ gọi hồn trở về để mọi người được khỏe mạnh, bình an.

Giải thích về nghi lễ này, chị Chu Nhù Pư cho biết: “Gọi hồn là gọi tên những người đang sống trong gia đình, từ nhỏ đến lớn. Đến Tết mùa mưa phải gọi hồn về để con người được bình an”.

Đặc biệt, không chỉ gọi hồn cho con người, người Hà Nhì còn làm lễ gọi hồn cho cây trồng, vật nuôi. Bởi họ tin rằng mưa lũ, sấm sét có thể khiến hồn vía của gia súc, gia cầm và cây lúa hoảng sợ, thất tán, ảnh hưởng đến sự sinh trưởng, phát triển.

Khi nghi lễ gọi hồn kết thúc, chủ lễ mang các lễ vật vào nhà đặt trước bàn thờ. Các thành viên lần lượt uống bát nước trắng, tượng trưng cho việc hồn đã trở về. Sau đó, gia chủ trao lại quần áo, trang sức và các vật dụng cho từng người.

Tiếp nối nghi thức gọi hồn là lễ cúng Tổ tiên. Gia chủ khấn báo với Tổ tiên rằng hồn của các thành viên, cây trồng và vật nuôi đã trở về để cùng gia đình đón Tết mùa mưa. Mâm cúng gồm gà luộc, rượu, trứng và các lễ vật đã được nấu chín. Với người Hà Nhì, “Dế Khù Chà” không chỉ đánh dấu thời điểm kết thúc mùa khô, đón mùa mưa mà còn là tết của lòng biết ơn đất trời, Tổ tiên và những vị thần đã che chở bản làng.

Bên cạnh những nghi lễ trang nghiêm, Tết mùa mưa còn là dịp để cả bản cùng hòa mình vào các hoạt động văn hóa, vui chơi truyền thống. Hai cây đu được dựng lên, một cái trong nhà dành cho trẻ nhỏ, một cái đặt ở khoảng đất giữa bản để người lớn cùng tham gia.

Khắp bản làng cùng ngân vang tiếng khèn, tiếng hát giao duyên của nam nữ thanh niên trong những bộ trang phục thổ cẩm được dệt thủ công với hoa văn tinh xảo. Không gian ấy giống như một "bảo tàng sống", lưu giữ ngôn ngữ, trang phục, ẩm thực và tín ngưỡng của một trong những dân tộc rất ít người nhưng giàu bản sắc văn hóa.

Những giá trị văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ đã đưa "Dế Khù Chà" vượt ra khỏi khuôn khổ một cái tết truyền thống, từng bước trở thành sản phẩm văn hóa - du lịch đặc sắc của vùng cực Tây Tổ quốc. Đến với Tây Bắc vào dịp này, du khách sẽ được hòa mình vào không gian văn hóa đậm chất nguyên sơ, cảm nhận sức sống bền bỉ cùng niềm tự hào của đồng bào nơi biên cương, nơi mỗi nếp nhà, mỗi thửa ruộng đều lưu giữ hồn cốt văn hóa dân tộc./.