Tết Hạ Niên của người Dao Tiền

Púng Hiéng là lễ hội lớn nhất của người Dao Tiền, được tổ chức tại nhà trưởng họ. Các dòng họ lớn như: Tặng, Bàn, Đặng, Lý, Triệu giữ vai trò trung tâm, là chủ thể thực hành di sản. Năm nào được chọn tổ chức lễ thì ngay từ đầu năm, trưởng họ chỉ đạo con cháu nuôi một con lợn giống tốt. Các gia đình trong dòng họ chủ động trồng nhiều lúa nếp để gói bánh chưng và bánh nếp làm lễ vật dâng cúng; giúp nhà trưởng họ tích trữ củi khô để đun nấu hoặc đốt lửa sưởi trong những ngày cuối đông rét mướt.

Cuối tháng Chạp, các gia đình cử người đến giúp trưởng họ dọn dẹp, vệ sinh nhà cửa, kê gọn đồ đạc, dành không gian tổ chức lễ hội. Những bếp nấu được dựng lên ngoài trời, củi được xếp gọn, nước được trữ đầy các lu…

Kể từ ngày 29 tháng Chạp, mọi người tập trung tại nhà trưởng họ để xay bột gạo chuẩn bị làm bánh, chặt tre, mía phục vụ việc trang trí bàn thờ Tổ tiên. Đến sáng ngày 30 tháng Chạp, trưởng họ và thầy cúng cẩn trọng thực hành nghi lễ treo tranh thờ Tam Thanh (Ngọc thanh, Thượng thanh, Thái thanh). Theo quan niệm của đồng bào, Tam Thanh là 3 vị Thần tiên có nguồn gốc từ Đạo giáo cai quản tam giới (trời, trần gian và âm phủ). Tam Thanh được treo trang trọng bên cạnh bàn thờ Tổ tiên cho đến khi kết thúc lễ hội.

Trưa ngày 30 Tết, đàn ông mổ lợn, phụ nữ nhào bột, làm bánh. Bột được nặn thành những quả tròn, hình khỉ, gấu… đem nấu chín rồi gắn lên cành cây tre, thân cây mía tượng trưng cho quả lộc sinh sôi, phát triển. Một số người thì chế tác tiền âm, chuẩn bị nhạc cụ, đạo cụ múa cho thầy cúng và người múa nghi lễ…

Mở đầu là lễ Khai niên, gồm 3 phần: Lễ cúng do trưởng họ trực tiếp thực hành; Múa chuông chào mừng các vị thần linh, Tổ tiên về dự lễ; Liên hoan, cả dòng họ ăn bữa cơm đoàn kết đầu tiên trong dịp lễ hội.

Tiếp đó là lễ Xuất binh. Sau giao thừa, trưởng họ chủ trì thực hành lễ cúng cầu xin thần linh, Tổ tiên phù hộ, xua đuổi bệnh tật, ốm đau, dịch bệnh, thiên tai, rủi ro… của năm cũ, đón chào năm mới may mắn, thông minh, tài giỏi.

Tiếp theo là lễ Cầu thông minh với ý nghĩa cầu xin trí tuệ, may mắn, sức khỏe và tài năng cho con cháu trong dòng họ.

Lễ múa chào mừng Thần linh là phần hội sôi động, tất cả mọi người có mặt cùng nhau múa chuông chào mừng Thần linh, Tổ tiên về dự lễ tiễn năm cũ, đón năm mới.

Lễ Thu binh thể hiện sự hân hoan, chào đón những điều tốt đẹp vào nhà trong năm mới. Trong suốt quá trình lễ hội, tiếng trống, chiêng, chũm chọe, tù và vang vọng, kết hợp với các điệu múa chuông và lời hát nghi lễ bằng tiếng Dao tạo nên không khí linh thiêng và rộn ràng, vừa thể hiện lòng tôn kính Tổ tiên, vừa mang ý nghĩa cầu an, cầu phúc cho cộng đồng.

Lễ Cầu mùa do trưởng họ dẫn đầu. Đoàn rước lễ vật mang theo chiêng, trống đến cúng tại miếu thờ Thổ địa của bản. Cả dòng họ thực hành 18 điệu múa trước miếu thờ rồi di chuyển về nhà trưởng họ.

Kết thúc là lễ Thu niên do trưởng họ chủ trì. Trưởng họ dâng rượu hoãng mời thần linh, Tổ tiên, đốt tiền âm cho thần linh, Tổ tiên và gieo quẻ âm dương xin được hạ cây tre, cây mía để con cháu thu hái bột nếp gắn trên cây với ý nghĩa thụ hưởng lộc và ban phát những điều may mắn, đồng thời tiễn đưa các vị thần linh, Tổ tiên về nơi trú ngụ, kết thúc lễ hội.

Lễ hội Tết Hạ niên của người Dao Tiền là sinh hoạt tín ngưỡng thờ cúng Tổ tiên mang màu sắc của đạo giáo, thể hiện đậm nét đặc trưng tộc người. Thông qua lễ hội, truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, tri ân công đức và cầu mong sự phù hộ của các lực lượng siêu nhiên thể hiện rõ nét. Lễ hội cũng là dịp để dòng họ, bản làng tăng cường tinh thần đoàn kết; Tạo ra môi trường diễn xướng, bảo vệ và truyền thừa hệ thống phong phú các điệu múa nghi lễ, nhạc cụ truyền thống, lời hát cúng, trang phục… của người Dao Tiền trong đời sống hiện đại.

Với những giá trị đó, ngày 27/6/2025, lễ hội đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào danh mục quốc gia di sản văn hóa phi vật thể./.