Thăm nhà cổ Bình Thủy

Độc bản kiến trúc từ giao thoa văn hóa

Nhà cổ Bình Thủy được xây dựng lần đầu vào năm 1870, nhưng diện mạo hiện tại là kết quả của cuộc trùng tu lớn vào đầu thế kỷ XX. Nhìn từ bên ngoài, công trình mang dáng dấp của một dinh thự kiểu cổ của Pháp với những hàng cột thức Corinthian mảnh dẻ, vòm cửa cao trang trí hoa văn dây leo phương Tây đắp nổi cầu kỳ và lối cầu thang hình vòng cung tinh xảo. Tổng diện tích ngôi nhà là 6.000m2 với thiết kế 05 gian, phá vỡ quy tắc nhà 03 gian truyền thống của miền Tây xưa. Khuôn viên ngôi nhà được chia làm ba phần: nhà trước, nhà giữa, nhà sau. Ngăn cách giữa nhà trước với nhà giữa là một hệ thống bao lam và liên ba gồm nhiều con tiện và ô hộc được tạo tác bằng gỗ.

Tuy nhiên, chiều sâu văn hóa lại nằm ở sự “Việt hóa” các nét ngoại lai được thể hiện rõ nét qua việc sử dụng gạch đá vững chãi kiểu Pháp bao bọc lấy hệ khung gỗ lim truyền thống của người Việt để chống chọi với thời tiết khắc nghiệt. Dưới những vòm cửa mang hơi thở Paris, các nghệ nhân xưa đã khéo léo lồng ghép những bức phù điêu hình tùng, cúc, trúc, mai hay các điển tích dân gian Việt Nam đầy ý nghĩa. Linh hồn bên trong nhà cổ là một ngôi nhà gỗ năm gian truyền thống của người Việt với hệ thống kèo cốt gỗ lim đen bóng, được liên kết hoàn toàn bằng mộng mà không cần một cây đinh sắt nào. Đó không chỉ là kiến trúc, đó là sự khẳng định vị thế của một gia tộc tri thức: tiếp thu tinh hoa thế giới nhưng không đánh mất gốc rễ Tổ tiên. Đây là minh chứng cho tư duy cởi mở của tầng lớp tri thức Nam Bộ xưa tiếp thu tinh hoa thế giới nhưng vẫn giữ vững bản sắc dân tộc làm nền tảng cốt lõi.

Bảo tàng của những báu vật

Bước vào bên trong ngôi nhà, mở ra một không gian đậm chất vương giả với rất nhiều cổ vật giá trị, mỗi cổ vật đều mang trong mình một câu chuyện lịch sử. Đây không đơn thuần là một ngôi nhà, mà là một bảo tàng tư nhân sống động lưu giữ những cổ vật đa dạng về nguồn gốc, từ Á sang Âu, thuộc hàng “độc nhất vô nhị” ở vùng đồng bằng sông Cửu Long, phản ánh sự thịnh vượng của gia tộc họ Dương.

Sự giao thoa mỹ thuật: Ngay giữa gian chính là những chùm đèn pha lê rực rỡ từ thời Louis XIV, tỏa ánh sáng dịu nhẹ lên những bức hoành phi câu đối sơn son thếp vàng. Sự đối lập giữa đèn chùm phương Tây và bàn thờ gia tiên thuần Việt tạo nên một vẻ đẹp trang nghiêm, lộng lẫy.

Cổ vật quý hiếm: Ngôi nhà sở hữu bộ bàn ghế bằng đá cẩm thạch có nguồn gốc từ Vân Nam (Trung Quốc), mặt đá mát lạnh với những vân mây tự nhiên như tranh thủy mặc. Bên cạnh đó là những bộ salon kiểu Pháp tinh xảo, những cặp bình hoa men lam cao hơn 1,2m có niên đại hàng trăm năm cùng hệ thống đồ gốm sứ đời Minh, Thanh quý hiếm.

Tri thức dân gian trong xây dựng: Là lớp “cách nhiệt” dưới nền nhà, một sự đầu tư kỳ công và tốn kém minh chứng cho sự giàu có và thông tuệ của gia chủ. Để giữ cho ngôi nhà luôn khô ráo và mát mẻ giữa vùng sông nước, chủ nhà đã cho rải một lớp muối dày khoảng 10cm dưới nền gạch tàu, phía dưới cùng là lớp vỏ than đước. Cách làm này không chỉ giúp ngôi nhà chống ẩm, xua đuổi côn trùng mà còn giữ cho nền nhà luôn ấm vào mùa Đông, mát vào mùa Hạ, một giải pháp thích ứng thông minh với khí hậu nhiệt đới gió mùa của vùng đồng bằng sông Cửu Long.

Nhà cổ hôm nay

Vẻ đẹp “vượt thời gian” của nhà cổ Bình Thủy đã trở thành bối cảnh vàng thể hiện sự sang trọng, quyền quý của một thời đại đã qua, trong các tác phẩm điện ảnh kinh điển như “Người tình” (L’Amant) hay “Người đẹp Tây Đô”, “Nợ đời”, “Công tử Bạc Liêu”, “Chân trời nơi ấy”, “Cây tre trăm đốt”

Bên cạnh đó, nhiều người tò mò, muốn đến khám phá nhà cổ Bình Thủy bằng được chính là những câu chuyện kỳ bí về lá bùa phong thủy, lưu truyền rằng, đâu đó trong ngôi nhà này có một lá bùa lỗ ban phong thủy. Chính lá bùa này đã giúp cho gia tộc họ Dương nhiều đời hưng thịnh. Đến nay, không ai có thể kiểm chứng và tính chính xác của câu chuyện ly kỳ này nhưng việc gia tộc họ Dương giàu có nhất vùng là sự thật không thể chối cãi.

Ngôi nhà còn được biết đến với tên gọi khác là “Vườn lan Bình Thủy”. Hiện nay, nhà cổ có khuôn viên xung quanh nhà rộng rãi với nhiều cây cảnh, hòn non bộ, nhiều loại hoa lan; phần lớn lan được ươm giống, trồng, chăm sóc phía sau nhà dưới. Khởi điểm của vườn lan là từ ông Dương Văn Ngôn, hậu duệ đời thứ năm của gia tộc có thú chơi xương rồng, hoa kiểng. Ông đã sưu tầm các loại hoa lan quý khắp nơi, trong đó có cây xương rồng Mexico Kim hơn 40 năm tuổi. Ông tổ chức các hội chơi lan, kết hợp mở tuyến du lịch thăm quan ngôi nhà vào những năm 1980 để những người cùng sở thích có dịp trao đổi kinh nghiệm, cùng thưởng thức thú chơi hoa. Giáp với ngôi nhà, phía sau là mảnh vườn rộng chừng 1ha, trồng rất nhiều loại cây trái; đây là một phần sinh kế của những người trong gia đình.

Nhà cổ Bình Thủy hôm nay là niềm tự hào của người dân Cần Thơ về sự giao thoa độc bản trong kiến trúc và kho tàng cổ vật mà giá trị đang được các thế hệ đời sau tiếp nối việc thờ tự, gìn giữ di sản để cho những người đến tham quan cảm nhận hơi thở của lịch sử qua từng thớ gỗ, mảnh gạch còn trường tồn cùng thời gian.