Lối điêu khắc đặc trưng của nền văn hóa ChămVị trí và kiến trúc: Nơi hội tụ của đất, trời và nước
Tháp Nam Ponagar, hay còn gọi là tháp Pô Sanh, là một trong bốn ngôi tháp còn lại trong quần thể di tích. Công trình này không chỉ nổi bật với chiều cao và kích thước, mà còn bởi kiến trúc độc đáo, khác biệt so với nhiều tháp Chăm truyền thống khác.
Theo các nhà nghiên cứu, tháp Nam được dựng lại trên nền của kiến trúc cũ vào giữa thế kỷ 12 (năm 1143) mang một phong cách kiến trúc đặc trưng của nghệ thuật Chămpa giai đoạn sau.
Ngay từ đầu thế kỷ 20, kiến trúc sư người Pháp H. Parmentier đã nhận thấy sự đặc biệt của ngọn tháp này. Trong khi các tháp Chămpa truyền thống thường có thân hình vuông và tầng mái nhiều tầng, thì tháp Nam Ponagar lại có bộ mái hình dáng “độc nhất vô nhị” được tạo nên từ bốn mặt cong, kết lại thành một khối cao lớn, có hình dạng như một “củ hành khổng lồ”. Sự kết hợp giữa thân tháp vuông vững chãi và bộ mái khum tròn mềm mại đã tạo nên một vẻ đẹp thống nhất và hoàn hảo, thể hiện sự hòa hợp giữa các yếu tố kiến trúc và tín ngưỡng.
Ngôi đền thờ thần Siva
Điều đặc biệt nhất của tháp Nam Ponagar chính là vai trò lịch sử của nó. Đây từng là ngôi đền thờ thần chủ Siva, vị thần hủy diệt và tái tạo, một trong ba vị thần tối cao của Hindu giáo. Siva, với nhiều hình tượng và tên gọi khác nhau, được người Chăm Bàlamôn giáo tôn thờ như một vị thần quyền uy và bất diệt. Tại tháp Nam, các nghi lễ thờ phụng Siva được thực hiện một cách trang trọng. Việc thờ phụng Siva ở đây không chỉ mang ý nghĩa tôn giáo mà còn thể hiện mối quan hệ giữa các vị vua Chăm với các vị thần trong Hindu giáo.
Tuy nhiên, từ khoảng đầu thế kỷ 12, ngôi đền này đã có sự chuyển đổi về thần chủ. Lúc này, nữ thần Bhagavati (tức Po Nagar) được thờ như nữ thần chủ của khu đền, mặc dù, các dấu ấn của việc thờ cúng Siva vẫn còn rất rõ nét. Sự chuyển đổi này phản ánh quá trình giao thoa và tiếp biến văn hóa sâu sắc trong đời sống tín ngưỡng của người Chăm.
Tháp Bà Ponagar nằm gọn trên một quả đồi xinh đẹp cạnh bờ sông Cái hiền hòaSự hòa quyện văn hóa Việt - Chăm
Ở vùng đất Khánh Hòa, tháp Bà Ponagar được người Việt thờ phụng. Nữ thần Mẹ xứ sở Po Nagar của người Chăm được người Việt tôn sùng với tên gọi là Thiên Y A Na. Sự tiếp biến văn hóa này đã tạo nên một nét đặc trưng độc đáo cho tháp Bà, nơi tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt hòa quyện với truyền thống Hinđu giáo của người Chăm.
Truyền thuyết về Thiên Y A Na kể rằng Bà là một tiên nữ giáng trần, có công dạy dân bản địa cách trồng lúa, dệt vải và tổ chức đời sống xã hội. Khi Bà bay về trời, người dân đã lập đền thờ để tưởng nhớ. Câu chuyện là một truyền thuyết, biểu hiện của lòng biết ơn và sự kính trọng của người Việt đối với một nhân vật có công lớn.
Sự hòa quyện văn hóa còn được thể hiện rõ nét trong lễ hội Vía Bà diễn ra hằng năm vào tháng Ba Âm lịch. Lễ hội này thu hút không chỉ người Chăm, mà còn hàng vạn tín đồ người Việt từ khắp mọi miền đất nước. Các nghi lễ, từ tắm tượng, dâng lễ vật, đến các màn múa cổ truyền, là sự kết hợp của cả hai nền văn hóa, tạo nên một không gian tâm linh đầy màu sắc, khẳng định sự gắn kết bền chặt giữa hai dân tộc.
Có thể nói, tháp Nam Ponagar nói riêng và quần thể di tích tháp Bà nói chung là một di sản văn hóa quý giá, một minh chứng cụ thể về sự giao thoa văn hóa giữa hai nền văn minh lớn là Ấn Độ và Đông Nam Á. Mỗi viên gạch, mỗi bức tượng nơi đây đều là một trang sử kể lại câu chuyện về một nền văn minh huy hoàng đã từng tồn tại. Đứng trước tháp Nam Ponagar sẽ nghe thấy tiếng gió xôn xao trên đỉnh tháp, tiếng sóng vỗ rì rào từ xa và cả tiếng vọng của thời gian, kể lại câu chuyện về vị thần Siva quyền năng và nữ thần Mẹ xứ sở, về một nền văn hóa đã dệt nên sợi dây liên kết bền chặt giữa quá khứ và hiện tại./.
