Thổ cẩm S’tiêng – Nơi quá khứ vẫn hiện diện trong từng sợi chỉ dệt tay

Theo bà Thị Bình, một nghệ nhân giỏi nghề đã có “tuổi nghề” gắn bó với dệt thổ cẩm nhiều năm trong vùng, dệt thổ cẩm gắn liền với người phụ nữ S’tiêng từ thuở bé. Khi còn nhỏ, các bé gái đã được bà, mẹ truyền dạy từng công đoạn: trồng bông, se sợi, nhuộm màu từ lá, rễ, vỏ cây rừng, rồi tập thao tác trên khung dệt thủ công bằng tre, gỗ. Mỗi tấm vải hoàn thiện là kết quả của nhiều ngày, thậm chí nhiều tháng lao động tỉ mỉ, đòi hỏi sự kiên nhẫn, trí nhớ và óc sáng tạo tinh tế.

Thổ cẩm S’tiêng phong phú về chủng loại, từ váy (K’Nát), khố (T’Roanh), áo, khăn, túi xách đến chăn, mền truyền thống (Niêng Tâk). Hoa văn trên từng sản phẩm không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn phản ánh sinh động đời sống cộng đồng, thế giới quan và môi trường sinh tồn: hình bông lúa, hạt gạo, con người, núi rừng, con vật… Trong đó, Niêng Tâk được xem là vật gia truyền quý giá, gắn với hôn nhân và vòng đời người phụ nữ S’tiêng, mang ý nghĩa tinh thần sâu sắc, thiêng liêng.

Không gian thực hành nghề dệt hiện diện ngay trong đời sống thường nhật của đồng bào: từ mỗi gia đình, bon sóc đến các lễ hội truyền thống. Nguyên liệu nhuộm màu được lấy từ rừng, thể hiện mối quan hệ hài hòa giữa con người và thiên nhiên. Qua đó, nghề dệt không chỉ tạo ra sản phẩm vật chất mà còn gìn giữ những quy tắc ứng xử bền vững, được cộng đồng truyền lại qua nhiều thế hệ.

Tuy nhiên, trước tác động của đời sống hiện đại và sự lấn át của sản phẩm công nghiệp, nghề dệt thổ cẩm truyền thống đang đối mặt nguy cơ mai một. Nhiều người trẻ rời làng đi làm ăn xa, ít có điều kiện tiếp cận và gắn bó với nghề. Dẫu vậy, tại Bù Gia Mập, vẫn còn những nghệ nhân và phụ nữ S’tiêng bền bỉ giữ nghề, xem đó không chỉ là sinh kế mà còn là trách nhiệm gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc.

Theo ông Đỗ Trường Giang, Phó Giám đốc Trung tâm Tuyên truyền, Du lịch và Cứu hộ, Bảo tồn Vườn quốc gia Bù Gia Mập, nghề dệt thổ cẩm S’tiêng có nhiều tiềm năng để phát huy gắn với du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng. Việc xây dựng các làng nghề truyền thống, mô hình dệt tiêu biểu, kết hợp trải nghiệm cho du khách như dệt vải, nhuộm sợi, nghe kể chuyện về hoa văn thổ cẩm sẽ góp phần đa dạng hóa sản phẩm du lịch, tăng tính trải nghiệm và kéo dài thời gian lưu trú.

Quan trọng hơn, đây còn là hướng đi tạo sinh kế bền vững cho cư dân địa phương, đặc biệt là phụ nữ, để nghề truyền thống tiếp tục được trao truyền và lan tỏa. Giữ gìn thổ cẩm không chỉ là giữ một nghề, mà là giữ ký ức, văn hóa và bản sắc của núi rừng Bù Gia Mập – nơi quá khứ vẫn hiện diện trong từng sợi chỉ dệt tay, bền bỉ cùng thời gian.