Lớp học đặc biệt gìn giữ chữ Hán Nôm ở vùng đất TổMạch ngầm văn hiến giữa lòng đất buôn
Người Thổ Tang nhạy bén với kinh tế, nhưng chưa bao giờ lơ là việc học. Từ thế kỷ trước, ca dao vùng đất này đã có câu: “Thổ Tang lắm của nhiều tiền / Trong nhà có sẵn bút nghiên học hành”. Sự giàu có về vật chất dường như lại chính là bệ đỡ vững chắc để người dân nơi đây nuôi dưỡng mạch ngầm văn hiến.
Đối với người dân Thổ Tang, chữ cổ - bao gồm chữ Hán và chữ Nôm - không đơn thuần là những ký tự thanh mảnh, vuông vức trên giấy bản. Đó là “linh hồn”, là chiếc chìa khóa vạn năng mở ra cánh cửa quá khứ, giúp thế hệ hậu sinh giao tiếp với Tổ tiên. Đi dọc các con ngõ cổ, bước qua những nếp nhà ngói mũi hài rêu phong, ta dễ dàng bắt gặp những bức hoành phi, câu đối được sơn son thếp vàng trang trọng. Mỗi nét chữ phượng múa rồng bay khắc trên cột đình Thổ Tang, trên văn bia hay trong gia phả của các dòng họ lớn như họ Nguyễn, họ Vũ, họ Lê... đều là minh chứng cho một thời kỳ hoàng kim của vùng đất học.
Những “người giữ lửa” lặng thầm
Để “hồn chữ cổ” không bị bụi thời gian làm mờ nhạt, không thể không kể đến công lao của những bậc caoniên, những nhà nho học sót lại của làng. Họ chính là những “người giữ lửa” lặng thầm, ngày ngày miệt mài bên bàn viết, lật giở từng trang sách cổ đã úa vàng theo năm tháng. “Chữ nghĩa của thánh hiền là đạo lý làm người. Mất chữ là mất đi cái gốc của Tổ tiên.”
Tại miếu Trúc Lâm, xã Thổ Tang, lớp học chữ Nôm vẫn đều đặn diễn ra vào sáng thứ hai và thứ năm hằng tuần. Không bảng điện tử, không thiết bị hiện đại, lớp học chỉ có những cuốn vở cũ, cây bút lông và tiếng đánh vần chậm rãi vang lên giữa không gian tĩnh lặng. Thế nhưng chính nơi ấy lại đang lưu giữ một phần hồn cốt văn hóa dân tộc giữa guồng quay hối hả của cuộc sống hiện đại. Gần hai năm nay, dù mưa hay nắng, các thành viên câu lạc bộ vẫn duy trì việc học đều đặn.
Ông Đỗ Văn Trai, người khởi xướng - Chủ nhiệm câu lạc bộ, chia sẻ cơ duyên thành lập lớp học: “Tôi luôn trăn trở khi thấy chữ Nôm dần bị mai một theo thời gian. Đây là kho tàng văn hóa quý báu của dân tộc nên cần được gìn giữ. Điều đáng mừng là khi thành lập lớp học, chúng tôi nhận được sự hưởng ứng nhiệt tình của bà con, cho thấy tình yêu với văn hóa truyền thống vẫn luôn hiện hữu”.
Đó cũng là lời tâm sự đầy trăn trở của những cụ già tóc bạc phơ ở Thổ Tang. Không cam lòng nhìn những giá trị tâm linh, những lời răn dạy về lòng hiếu thảo, nghĩa khí của cha ông bị thất truyền, các cụ đã tự nguyện mở những lớp học chữ Hán-Nôm miễn phí ngay tại đình làng hoặc tại gia. Học trò của các cụ không phân biệt tuổi tác: có những em nhỏ tiểu học nét chữ còn nghệch ngoạc, có những thanh niên trai tráng ban ngày bận rộn buôn bán, tối đến lại nghiêm cẩn mài mực, cầm cọ.
Lớp học chữ Hán Nôm của các bậc cao niên ở xã Thổ TangGiá trị cốt lõi trong dòng chảy hiện đại
Việc gìn giữ chữ cổ ở Thổ Tang không phải là sự hoài cổ cực đoan hay cố chấp bám lấy những điều xưa cũ. Người Thổ Tang hiểu rằng, chữ cổ chính là báu vật chứa đựng tư duy, triết lý sống và cốt cách của người Việt xưa.
Chính nhờ tư duy ấy, “hồn chữ cổ” tại đây chưa bao giờ trở thành một thứ “di sản chết”. Nó sống động, hiện hữu trong từng nếp nghĩ, cách ứng xử của người dân. Người Thổ Tang đi buôn bán bốn phương nổi tiếng là ngay thẳng, chữ “Tín” được đặt lên hàng đầu - đó chẳng phải là nhờ thấm nhuần đạo lý từ những trang chữ cổ của cha ông hay sao?
Thổ Tang hôm nay đang thay da đổi thịt từng ngày với những ngôi nhà cao tầng mọc lên, những chuyến xecontainer chở hàng ngược xuôi tấp nập. Thế nhưng, giữa dòng chảy hối hả của nền kinh tế thị trường, “hồn chữ cổ” vẫn như một chiếc neo vững chắc, giữ cho con thuyền văn hóa của Thổ Tang không bị hòa tan.
