Thông điệp ngàn năm từ cột kinh Phật thời Đinh

Sưu tập cột kinh Phật hiện đang lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình gồm 49 hiện vật, với 29 số kiểm kê đều là hiện vật gốc, có thể coi là loại hình độc bản với đặc trưng riêng, số lượng hiếm trong hệ thống bi ký, hiện vật văn khắc đá nói chung hiện còn. Các cột kinh Phật thời Đinh tại kinh đô Hoa Lư do Nam Việt vương Đinh Khuông Liễn - con trai trưởng của Vua Đinh Tiên Hoàng cho tạo dựng vào khoảng thời gian từ năm 973 - 979 để cầu chúc cho Đại Thắng Minh Hoàng đế và cũng có thể được xem như lời sám hối của bản thân Đinh Khuông Liễn khi giết hại em trai Đinh Hạng Lang. Bên cạnh đó, văn tự chữ Hán trên cột kinh còn phản ánh, minh chứng cho sự phát triển của chữ viết ở thế kỷ X.

Cột kinh Phật được chế tác từ đá xanh, cao khoảng 140cm. Mỗi cột kinh được cấu tạo bởi 6 bộ phận, theo thứ tự từ dưới lên trên, gồm: chân tảng, chân đế, thân cột, thớt đệm, đài sen và búp sen. Chân tảng cao từ 11-15 cm, nặng khoảng 28 kg; chân đế cao từ 8,5-13 cm, nặng khoảng 13,5 kg; thân cột cao từ 50-69 cm, nặng khoảng 40 kg; thớt đệm cao từ 5-6,3 cm, nặng khoảng 7,2 kg; đài sen cao từ 6-9 cm, nặng khoảng 8,5 kg; búp sen cao khoảng 36 cm, nặng khoảng 6,5 kg.

Các bộ phận được lắp gá với nhau bằng hệ thống mộng ngõng, không chất phụ gia kết dính, không sử dụng chằng buộc hay vật liệu chống đỡ khác, được dựng thẳng đứng trên mặt đất, thể hiện sự khéo léo trong phong cách và tư duy thẩm mỹ tạo hình của người thợ tạc đá đương thời.

Trên các mặt của thân cột khắc văn tự chữ Hán cho thấy sự khéo léo của người thợ. Số chữ được khắc trên mỗi cột khoảng từ 545-563 chữ. Trải qua nhiều thế kỷ, nét chữ khắc trên cột kinh vẫn khá sắc nét, mềm mại. Tiếc là hiện nay, nhiều chữ đã bị mờ, chỉ còn đọc được một số.

Văn tự chữ Hán cho thấy, minh văn cột kinh thời Đinh khắc gồm 2 phần nội dung về: kinh Phật và lạc khoản. Ở phần kinh đều khắc bài chú phiên âm từ tiếng Phạn trong kinh Phật Đỉnh Tôn Thắng Đà la ni (Usnisavijàyadhàrani). Phần lạc khoản khắc sau bài chú, nội dung gồm thông tin về họ tên, tước phong, chức vụ của người cho dựng cột kinh, lý do dựng cột kinh. Những thông tin này là căn cứ để xác định niên đại, thời gian dựng các cột kinh. Nội dung minh văn khắc trên cột kinh cung cấp nhiều thông tin lịch sử quý giá, liên quan đến các vấn đề về tôn giáo, quan hệ xã hội, chế độ ban cấp ruộng đất thời Đinh… Nhiều nội dung trong số đó chưa từng được phản ánh trong các tài liệu thư tịch khác. Sử liệu học hiện đại chia sử liệu thành hai loại chính là sử liệu vật thật và sử liệu thành văn. Cột kinh Phật thời Đinh có thể xếp vào cả hai loại hình sử liệu này.

Sưu tập cột kinh Phật thời Đinh là hiện vật có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa. Minh văn trên cột kinh là văn bản chữ Hán, đến nay là nguồn sử liệu thành văn duy nhất được lập dưới triều Đinh hiện còn.

Với niên đại tạo tác hơn 1.000 năm, ghi chép, phản ánh những thông tin lịch sử đương thời, trong bối cảnh tài liệu về Phật giáo Việt Nam thế kỷ X hiện còn lại rất ít, cột kinh Phật thời Đinh là tài liệu vô cùng quý hiếm, là bi ký có niên đại sớm nhất của thời kỳ phong kiến tự chủ hiện còn ở nước ta, thể hiện đời sống tâm linh của người Việt cách đây hơn nghìn năm. Với những giá trị tiêu biểu trên, sưu tập cột kinh Phật đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là bảo vật quốc gia năm 2024./.