Tiềm năng phát triển du lịch cộng đồng ở xã Ca Thành, tỉnh Cao Bằng

Từ khóa: Du lịch cộng đồng; Tiềm năng du lịch; Dân tộc thiểu số; Xã Ca Thành; Tỉnh Cao Bằng.

1. Đặt vấn đề

Cao Bằng từ lâu đã được biết đến là một vùng đất giàu truyền thống, nổi bật với bề dày văn hóa, lịch sử cùng hệ thống danh thắng và cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ. Với lợi thế này, du lịch cộng đồng (DLCĐ) được xác định là hướng đi chiến lược nhằm khai thác giá trị di sản, tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương. Tuy nhiên, việc phát triển cần những nghiên cứu cụ thể hóa tiềm năng. Tháng 6/2025, theo tinh thần Nghị quyết số 1657/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã, xã Ca Thành đã được thành lập trên cơ sở sáp nhập toàn bộ diện tích và dân số của hai xã Yên Lạc và Ca Thành (thuộc huyện Nguyên Bình cũ). Sự kiện này tạo nên một đơn vị hành chính mới với quy mô lớn hơn, hứa hẹn tích hợp các tài nguyên du lịch đa dạng, từ văn hóa bản địa đặc sắc đến các cảnh quan sinh thái. Mặc dù sở hữu những đặc điểm nổi bật, tiềm năng phát triển DLCĐ tại Ca Thành vẫn chưa được khai thác tương xứng. Bài viết này gợi ý trả lời câu hỏi cốt lõi: Tiềm năng phát triển DLCĐ tại Ca Thành là gì và làm thế nào để khai thác chúng một cách hiệu quả và bền vững?

2. Tiềm năng và các yếu tố hạn chế phát triển du lịch cộng đồng tại xã Ca Thành

Tài nguyên du lịch tự nhiên

Vị trí chiến lược và nền tảng giao thương: xã Ca Thành, sau khi sáp nhập, sở hữu vị trí giao thông tương đối thuận lợi, được kết nối bởi Quốc lộ 34 và Tỉnh lộ. Tuyến đường này không chỉ thúc đẩy giao thương nội địa mà còn mở ra cơ hội liên kết vùng quan trọng, đặc biệt là với trung tâm huyện Nguyên Bình cũ và các xã lân cận đã có kinh nghiệm khai thác du lịch sinh thái như Thành Công, Phan Thanh, thậm chí là mở rộng sang tỉnh Thái Nguyên (từ phần đất Bắc Kạn cũ). Sự kết nối này là lợi thế lớn, cho phép Ca Thành nhanh chóng hòa mình vào chuỗi du lịch sinh thái của khu vực, giảm thiểu rào cản địa lý trong việc thu hút khách du lịch. Nền kinh tế địa phương chủ yếu dựa vào nông - lâm nghiệp, ngoài trồng các loại cây lương thực như ngô, lúa, Ca Thành còn có hệ thực vật kinh tế đặc trưng như trúc sào, cây giang, và cây dong riềng. Đây là cơ sở để phát triển các tour du lịch sinh thái kết hợp nông nghiệp và khám phá.

Tài nguyên sinh thái và nông nghiệp đa dạng: Tiềm năng lớn của Ca Thành nằm ở cảnh quan hùng vĩ và sự đa dạng của hệ sinh thái núi cao còn nguyên sơ. Khu vực này sở hữu các điểm đến tự nhiên ấn tượng như thác Khang Ky (dòng thác tuôn trắng xóa vào mùa mưa), cùng với hệ thống suối và hang động chưa được khai thác như hang Lũng Lếch, hang Lũng Súng. Bên cạnh đó, nền kinh tế nông - lâm nghiệp truyền thống đã tạo ra các sản phẩm kinh tế đặc trưng như trúc sào, cây giang và dong riềng. Đây là nguồn tài nguyên kép lý tưởng, cho phép Ca Thành phát triển các tour du lịch sinh thái chuyên đề, kết hợp giữa khám phá cảnh quan và trải nghiệm nông nghiệp bền vững.

Tiềm năng nhân lực nhưng hạn chế về trình độ: Ca Thành có lợi thế về nguồn lao động trẻ dồi dào với kinh nghiệm sản xuất nông nghiệp thuần thục, một yếu tố quan trọng đảm bảo sự tham gia của cộng đồng vào DLCĐ. Tuy nhiên, đây cũng là một trong những thách thức lớn nhất: trình độ lao động qua đào tạo còn rất thấp (dưới 1%). Sự thiếu hụt về kỹ năng chuyên môn và ngoại ngữ là rào cản lớn đối với việc áp dụng khoa học kỹ thuật, nâng cao chất lượng dịch vụ và đáp ứng các tiêu chuẩn du lịch hiện đại. Do đó, việc chuyển hóa tiềm năng dân số thành nguồn nhân lực du lịch chất lượng cao đòi hỏi một chiến lược đào tạo và nâng cao năng lực bài bản, kịp thời.

Hạn chế về hạ tầng và điện lưới: Mặc dù có trục giao thông chính đi qua, hạ tầng kỹ thuật lại là điểm yếu cốt lõi cản trở sự phát triển DLCĐ tại Ca Thành. Mạng lưới giao thông nông thôn kém phát triển, chủ yếu là đường đất lầy lội vào mùa mưa, gây khó khăn cho việc vận chuyển và di chuyển của du khách. Quan trọng hơn, hệ thống điện lưới quốc gia chưa phủ kín ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng lưu trú và sinh hoạt tối thiểu. Ngoài ra, việc nguồn nước sinh hoạt phụ thuộc vào hệ thống nước tự chảy cũng là một điểm yếu, cho thấy nhu cầu đầu tư sớm và đồng bộ vào hạ tầng là điều kiện tiên quyết để mở cửa du lịch.

Tài nguyên du lịch nhân văn

Bản sắc dân tộc và tiềm năng văn hóa cộng đồng: xã Ca Thành nổi bật với sự hiện diện chủ yếu của hai dân tộc Dao (chiếm 70,8%) và Mông (29,2%), phân bổ tại 12 xóm. Sự đa dạng dân cư này là nguồn tài nguyên nhân văn quý giá và không thể sao chép cho du lịch văn hóa. Bản sắc dân tộc vẫn được cộng đồng lưu giữ gần như nguyên vẹn, tạo nên một nền tảng vững chắc cho DLCĐ. Chính sự tập trung dân cư và văn hóa riêng biệt này giúp Ca Thành dễ dàng xây dựng các mô hình Homestay và trải nghiệm văn hóa sâu, khác biệt hoàn toàn với các điểm du lịch đại trà, khẳng định vị thế là một điểm đến di sản sống.

Nghi lễ và nghề truyền thống độc đáo: tiềm năng văn hóa cốt lõi nằm ở các nghi lễ chu kỳ đời người và nghề thủ công truyền thống đặc sắc. Các nghi lễ nổi bật như Lễ cấp sắc của người Dao và đám cưới truyền thống không chỉ là di sản mà còn là sản phẩm du lịch trải nghiệm tiềm năng, đòi hỏi sự kiểm soát và tôn trọng nghiêm ngặt. Bên cạnh đó, lễ hội Lồng Tồng cùng các trò chơi dân gian như tung còn, kéo co, đẩy gậy là yếu tố thu hút du khách vào các dịp lễ, tết. Đặc biệt, nghề làm giấy bản truyền thống được kế thừa qua nhiều thế hệ, tạo cơ sở để phát triển các xưởng thủ công gắn liền với hoạt động trải nghiệm.

Kiến trúc, ẩm thực và khả năng chuyển hóa sản phẩm: về kiến trúc, nhà ở truyền thống của đồng bào Dao, chủ yếu là nhà sàn gỗ hoặc nhà trình tường, là điểm nhấn quan trọng cho dịch vụ lưu trú Homestay văn hóa. Cùng với đó, ẩm thực địa phương phong phú, bao gồm nhiều món ăn đặc sắc, có thể trở thành sản phẩm du lịch trải nghiệm ẩm thực (Food Tour). Nhìn chung, Ca Thành sở hữu hệ thống tài nguyên nhân văn toàn diện từ kiến trúc, ẩm thực đến phong tục. Việc chuyển hóa thành công các yếu tố văn hóa này thành sản phẩm du lịch trải nghiệm sẽ là chìa khóa để tạo ra nguồn thu nhập bền vững cho cộng đồng, đồng thời đóng góp tích cực vào công tác bảo tồn di sản.

Các yếu tố hạn chế và thách thức

Bên cạnh tiềm năng, sự phát triển DLCĐ tại Ca Thành đối mặt với nhiều thách thức lớn. Vấn đề cốt lõi là cơ sở hạ tầng du lịch còn sơ khai, đặc biệt là mạng lưới giao thông nông thôn đi lại còn gặp khó khăn cản trở việc tiếp cận của du khách. Hạn chế về nguồn vốn đầu tư ban đầu khiến cộng đồng khó cải tạo cơ sở lưu trú. Ngoài ra, nhận thức cộng đồng về du lịch chưa đồng đều và rào cản ngôn ngữ (do tỷ lệ người Dao, Mông cao) cũng là trở ngại trong giao tiếp và cung ứng dịch vụ. Việc quản lý vấn đề môi trường, sinh thái khi du lịch phát triển cũng là một thách thức cần có giải pháp phòng ngừa.

Mặc dù cộng đồng sẵn lòng tham gia, nhưng người dân chưa được đào tạo bài bản về kỹ năng đón tiếp, phục vụ du lịch. Về mặt quản lý, chính quyền địa phương chưa ban hành Nghị quyết chuyên biệt về phát triển kinh tế du lịch, cho thấy sự thiếu vắng cơ chế hỗ trợ và định hướng chiến lược rõ ràng cho DLCĐ tại xã.

3. Đề xuất sản phẩm du lịch cộng đồng đặc trưng và khuyến nghị một số giải pháp

Phân tích SWOT về vị thế phát triển du lịch cộng đồng tại Ca Thành

Phân tích SWOT cho thấy xã Ca Thành có một vị thế chiến lược, giàu tài nguyên nhưng đối mặt với rào cản nội tại nghiêm trọng.

Điểm mạnh (Strengths - S): Tiềm năng nổi bật nằm ở tài nguyên văn hóa nhân văn (S1), đặc biệt là bản sắc dân tộc được bảo tồn qua các nghi lễ độc đáo (lễ cấp sắc, nhà ở trình tường) và nghề thủ công truyền thống (làm giấy bản). Về mặt tự nhiên (S2), xã sở hữu cảnh quan hùng vĩ, hệ thực vật kinh tế (trúc sào, dong riềng) và các điểm tham quan nguyên sơ (thác Khang Ky, hang Lũng Súng), cùng với nguồn lao động trẻ dồi dào.

Cơ hội (Opportunities - O): Vị trí địa lý thuận lợi (QL34) giúp Ca Thành dễ dàng liên kết với các xã lân cận đã có kinh nghiệm du lịch sinh thái (Thành Công, Phan Thanh) (O1). Sự kiện sáp nhập xã (O2) tạo cơ hội cho việc tái cấu trúc và tích hợp các nguồn tài nguyên phân tán.

Điểm yếu (Weaknesses - W): Thách thức lớn nhất là hạ tầng kỹ thuật kém phát triển (W1) - giao thông nông thôn là đường đất, và nguồn nước thiếu chủ động. Thêm vào đó, nguồn nhân lực chưa được đào tạo bài bản (W2), thiếu kinh nghiệm đón khách, cùng với sự thiếu vắng Nghị quyết chuyên biệt từ chính quyền (W3) cản trở việc quản lý và phát triển đồng bộ.

Thách thức (Threats - T): Các điểm yếu trên làm tăng rủi ro về thiếu vốn đầu tư (T1) và tạo ra rào cản ngôn ngữ (T2) trong giao tiếp với du khách. Sự phát triển du lịch không kiểm soát còn đe dọa đến vấn đề môi trường/sinh thái (T3).

Như vậy, xã Ca Thành có lợi thế cạnh tranh về tính nguyên sơ và bản sắc văn hóa độc đáo (S-O Strategy), định vị là điểm đến trải nghiệm sâu. Tuy nhiên, để khai thác thành công, cần ưu tiên các chiến lược khắc phục (W-T Strategy), tập trung đầu tư vào hạ tầng kết nối và đào tạo chuyên môn cho cộng đồng để chuyển hóa tài nguyên tiềm năng thành sản phẩm du lịch có khả năng sinh lời.

Đề xuất sản phẩm du lịch cộng đồng đặc trưng

1) Sản phẩm du lịch văn hóa - di sản độc đáo

Nhóm sản phẩm này khai thác sâu vào bản sắc văn hóa phi vật thể được bảo tồn gần như nguyên vẹn của hai dân tộc Dao và Mông. Sản phẩm cốt lõi là trải nghiệm Lễ cấp sắc và một số nghi lễ chu kỳ đời người - một tour du lịch theo chủ đề, cho phép du khách quan sát và tìm hiểu về các nghi lễ quan trọng, mang tính tâm linh sâu sắc. Đồng thời, du khách sẽ được tham gia trực tiếp vào các hoạt động homestay văn hóa tại nhà sàn gỗ hoặc nhà trình tường truyền thống. Tại đây, trọng tâm là các lớp học thủ công truyền thống (handicraft workshop), du khách học làm giấy bản thủ công của người Dao tại xóm Tàn Pà và Lũng Ót, thêu, dệt thổ cẩm tại các bản làng người Mông, Dao. Các trải nghiệm này không chỉ tạo ra sản phẩm lưu niệm độc đáo mà còn đảm bảo việc bảo tồn di sản gắn liền với sinh kế cho cộng đồng, biến các điểm mạnh văn hóa thành nguồn thu nhập bền vững.

2) Sản phẩm du lịch sinh thái - nông nghiệp và khám phá

Nhóm sản phẩm này tập trung khai thác tài nguyên thiên nhiên nguyên sơ và hệ thực vật kinh tế đặc trưng của vùng núi Ca Thành. Các tour du lịch chính sẽ là khám phá thác và hang động nguyên sơ, dẫn du khách đến những điểm ít người biết đến như thác Khang Ky và hệ thống hang Lũng Súng dưới sự hướng dẫn chuyên nghiệp của người dân địa phương. Kết hợp với đó là các tuyến đi bộ (trekking) hoặc xe đạp xuyên qua rừng trúc sào hình thành nên sản phẩm tour sinh thái - lâm sản. Du khách sẽ được trải nghiệm du lịch nông nghiệp (agritourism) bằng cách tham gia vào quy trình canh tác cây dong riềng hoặc thu hoạch lúa nương, từ đó hiểu rõ hơn về chu trình sản xuất, ẩm thực và đời sống nông nghiệp bản địa. Việc kiểm soát chặt chẽ số lượng du khách và tuân thủ các quy tắc bảo tồn sẽ là chìa khóa để giữ vững tính nguyên sơ của cảnh quan và giảm thiểu các thách thức về môi trường.

3) Sản phẩm liên kết vùng và nâng cao năng lực cộng đồng

Nhằm khắc phục các điểm yếu về hạ tầng và năng lực quản lý, Ca Thành cần phát triển các sản phẩm và hoạt động mang tính liên kết vùng và đào tạo. Đề xuất chương trình “Hành trình di sản Cao Bằng” liên kết Ca Thành (với vai trò là trung tâm trải nghiệm văn hóa sâu) với các xã lân cận đã có kinh nghiệm du lịch sinh thái như Thành Công, Phan Thanh. Việc liên kết này giúp chia sẻ chi phí vận hành và mở rộng thị trường. Về mặt nội tại, cần tổ chức các gói đào tạo chuyên sâu về kỹ năng đón tiếp và ngoại ngữ cơ bản cho cộng đồng, đặc biệt là các hộ kinh doanh trực tiếp. Đồng thời, các chuyến khảo sát (familiarization trip) dành cho các đơn vị lữ hành lớn sẽ giúp định vị sản phẩm và thu hút nguồn vốn đầu tư từ bên ngoài. Mục tiêu là chuyển hóa rào cản về nhân lực và quản lý thành lợi thế cạnh tranh, đảm bảo sự phát triển du lịch được định hướng rõ ràng và có tính bền vững cao.

4. Kết luận

Bài viết đánh giá toàn diện tiềm năng phát triển DLCĐ tại xã Ca Thành, tỉnh Cao Bằng, thông qua phân tích chuyên sâu các yếu tố tài nguyên, hạ tầng, và năng lực cộng đồng. Kết quả đã xác định được hai nhóm tiềm năng cốt lõi: (1) Tài nguyên văn hóa - nhân văn đặc sắc (như lễ cấp sắc, nghề làm giấy bản, nhà ở truyền thống của người Dao/Mông) và (2) Tài nguyên thiên nhiên - sinh thái nguyên sơ (hệ thống thác nước, hang động chưa khai thác, cảnh quan trúc sào). Mặc dù sở hữu những lợi thế này, bài viết cũng chỉ rõ các rào cản lớn nằm ở hạ tầng yếu (thiếu điện lưới, giao thông kém) và năng lực quản lý/phục vụ du lịch của cộng đồng còn rất thấp.

Bài viết đã khẳng định đóng góp bằng việc lấp đầy khoảng trống nghiên cứu chuyên sâu ở cấp độ vi mô tại một đơn vị hành chính mới. Quan trọng hơn, nghiên cứu đã đề xuất một khung giải pháp chiến lược và các mô hình sản phẩm DLCĐ đặc trưng (du lịch di sản nghi lễ, tour sinh thái lâm sản) cùng với các khuyến nghị cụ thể về chính sách, đào tạo nguồn nhân lực, làm cơ sở khoa học vững chắc cho việc ra quyết định phát triển du lịch bền vững tại địa phương./.

*Học viện Phụ nữ Việt Nam

Tài liệu tham khảo:

[1] Đảng ủy xã Ca Thành. (2025). Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Đảng bộ xã trình Đại hội đại biểu Đảng bộ xã lần thứ I, nhiệm kỳ 2025 - 2030 diễn ra ngày 13, 14/8/2025.

[2] Khánh Duy. (2022). Khai thác tiềm năng du lịch, Tạp chí Dân tộc và thời đại, số 42 năm 2022.

[3] Dương Thị Loan, Nguyễn Thị Thu Giang. (2022). Tiềm năng phát triển du lịch cộng đồng tại Cao Bằng, Tạp chí Văn hóa nghệ thuật, số 500 tháng 6 năm 2022.

[4] Phạm Hồng Long, Đào Vũ Hương Giang, Ngô Việt Anh. (2023). Phát triển du lịch bền vững tỉnh Cao Bằng: Sức bật từ công viên địa chất toàn cầu non nước Cao Bằng, Tạp chí Nghiên cứu phát triển bền vững vùng Số 1 năm 2023.

[5] Ngọc Mai. (2024). Câu chuyện kinh doanh homestay online tại ngôi làng đá 400 năm tuổi, Tạp chí Thông tin và truyền thông số 1+2, tháng 1/2024.

[6] Nguyễn Thị Tám. (2023). Bảo tồn, phát triển nghề thủ công truyền thống gắn với du lịch vùng Công viên địa chất non nước Cao Bằng: Thực trạng và thách thức, Tạp chí Thông tin khoa học xã hội. Số 7 (2023)

[8] Phạm Thị Cầm Vân. (2023). Bảo tồn và phát triển làng nghề làm giấy của người Nùng ở tỉnh Cao Bằng: Cơ hội và thách thức, Tạp chí Nghiên cứu phát triển bền vững vùng Số 2(6-2023)