Tiếng khung dệt vẫn đều đặn vang lên giữa làng Bar Gốc

Tiếng khung dệt lách cách vang lên giữa không gian yên tĩnh của làng Bar Gốc. Trong căn nhà sàn đơn sơ, chị Y Mứi ngồi bên khung cửi quen thuộc, đôi bàn tay thoăn thoắt đưa thoi, kéo sợi. Những đường chỉ nhiều màu sắc dần kết nối với nhau, tạo thành các họa tiết truyền thống của người Gia rai. Với chị, mỗi tấm thổ cẩm không đơn thuần là một sản phẩm thủ công, mà là câu chuyện về cội nguồn, về ký ức của cộng đồng được gửi gắm trong từng đường dệt.

Ở tuổi 44, chị Y Mứi đã dành gần 30 năm cuộc đời cho nghề dệt. Thời gian ấy đủ dài để đôi tay trở nên thành thục, đủ để chị hiểu rằng giữ được nghề truyền thống trong bối cảnh hôm nay còn khó hơn nhiều so với việc học dệt ngày trước.

Chị kể, mình biết dệt từ năm 15 tuổi. Khi ấy, cũng như bao thiếu nữ Gia Rai khác, chị được mẹ truyền dạy nghề ngay trong chính ngôi nhà của gia đình. Những buổi chiều sau khi lên rẫy trở về, hai mẹ con lại ngồi bên khung cửi. Người mẹ cẩn thận chỉ cho con gái cách mắc sợi, lên khung, đưa thoi và tạo từng hoa văn. Có những hôm chỉ vì đặt sai một sợi chỉ mà cả tấm vải phải tháo ra làm lại từ đầu. Nghề dệt dạy chị sự kiên nhẫn trước khi dạy kỹ thuật. "Muốn có một tấm thổ cẩm đẹp thì người dệt không được nóng vội. Chỉ cần sai một chi tiết nhỏ, toàn bộ hoa văn sẽ mất cân đối", chị chia sẻ.

Thời điểm ấy, thổ cẩm hiện diện trong hầu hết sinh hoạt của người Gia rai. Phụ nữ trong làng tự dệt váy áo, chăn, tấm choàng và nhiều vật dụng phục vụ đời sống. Nghề dệt vì thế trở thành kỹ năng mà bất cứ cô gái nào cũng cần biết trước khi lập gia đình.

Thế nhưng, cùng với sự phát triển của đời sống hiện đại, những bộ quần áo may sẵn ngày càng phổ biến. Thổ cẩm không còn giữ vị trí thiết yếu như trước. Trong làng Bar Gốc, nhiều khung cửi được cất vào góc nhà, số người còn duy trì nghề ngày một ít đi. Chính sự thay đổi ấy khiến chị Y Mứi càng thêm trăn trở. "Tôi sợ một ngày nào đó con cháu chỉ còn nhìn thấy thổ cẩm trong bảo tàng hoặc trên sách báo mà không còn ai biết dệt nữa", chị nói.

Nỗi lo ấy đã trở thành động lực để chị ngồi bên khung cửi mỗi ngày. Để hoàn thành một tấm thổ cẩm, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn công phu, từ chuẩn bị sợi, mắc cửi, lên khung, sỏ khổ đến dệt và tạo hoa văn. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối. Khó nhất là tạo họa tiết, bởi các hoa văn truyền thống của người Gia rai không sử dụng bản vẽ mà được người thợ ghi nhớ bằng kinh nghiệm và trí nhớ.

Mỗi hoa văn đều mang ý nghĩa riêng. Có họa tiết gợi hình núi rừng, dòng suối; có hoa văn mô phỏng bông lúa, chim muông hay những biểu tượng gắn với đời sống của cộng đồng. Vì thế, người dệt không chỉ cần đôi tay khéo léo mà còn phải hiểu giá trị văn hóa ẩn chứa trong từng đường chỉ.

Nhờ thành thạo tiếng phổ thông, chị Y Mứi thường là người giới thiệu nghề dệt với du khách khi họ đến Bar Gốc. Chị kiên nhẫn giải thích từng công đoạn, kể về ý nghĩa của các hoa văn và chia sẻ câu chuyện phía sau mỗi tấm thổ cẩm. Điều chị mong muốn không phải chỉ là bán được thêm sản phẩm.

"Tôi vui nhất là khi khách hiểu rằng người Gia Rai vẫn còn giữ nghề dệt. Họ biết đến văn hóa của mình thì mình càng có thêm động lực để tiếp tục làm", chị bộc bạch.

Những năm gần đây, nhiều sản phẩm của chị đã được đặt mua từ các địa phương khác, trong đó có Thành phố Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh. Những tấm thổ cẩm rời khỏi Bar Gốc mang theo cả sắc màu văn hóa ria Rai đến với nhiều vùng miền. Đó không chỉ là niềm vui của người thợ dệt mà còn là sự khẳng định rằng những giá trị truyền thống vẫn có chỗ đứng trong đời sống hôm nay nếu biết gìn giữ và giới thiệu đúng cách.

Song điều khiến chị tự hào nhất không phải những đơn hàng mà là việc con gái mình đã nối tiếp nghề.

Khi Y Mơ mới 12 tuổi, chị bắt đầu cầm tay con chỉ từng động tác giống như mẹ đã từng dạy mình gần ba mươi năm trước. Từ cách mắc sợi, đưa thoi cho đến tạo hoa văn, chị đều hướng dẫn tỷ mỉ. Có những hôm hai mẹ con ngồi bên khung dệt đến tối muộn chỉ để hoàn thành một đoạn hoa văn nhỏ.

Giờ đây, ở tuổi 19, Y Mơ đã có thể tự dệt những sản phẩm hoàn chỉnh với các họa tiết truyền thống. Người mẹ nhìn con gái ngồi bên khung cửi bằng ánh mắt đầy hy vọng.

Theo chị, nghề dệt chỉ thật sự được bảo tồn khi lớp trẻ tiếp tục học và yêu nghề. Nếu chỉ còn những người lớn tuổi gìn giữ thì rồi cũng sẽ có lúc tiếng khung dệt lặng im.

Câu chuyện của chị Y Mứi cũng phản ánh hành trình bảo tồn nghề dệt truyền thống của nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số ở khu vực phía Tây Quảng Ngãi. Trong bối cảnh công nghiệp hóa và giao lưu văn hóa ngày càng mạnh mẽ, nghề dệt thủ công đứng trước không ít thách thức. Việc duy trì nghề không chỉ phụ thuộc vào thị trường tiêu thụ mà còn gắn với ý thức gìn giữ bản sắc của chính cộng đồng.

Những người như chị Y Mứi đang trở thành chiếc cầu nối giữa quá khứ và hiện tại. Họ lưu giữ kỹ thuật dệt truyền thống, trao truyền tri thức dân gian, đồng thời góp phần quảng bá văn hóa dân tộc thông qua những sản phẩm thủ công mang đậm dấu ấn của địa phương.

Ở Bar Gốc hôm nay, tiếng khung dệt vẫn vang lên mỗi ngày. Âm thanh ấy có thể không còn rộn rã như nhiều thập niên trước, nhưng vẫn đủ để khẳng định rằng nghề dệt của người Gia rai chưa mất đi. Trong từng nhịp đưa thoi của chị Y Mứi là sự bền bỉ của một người phụ nữ luôn tin rằng bản sắc văn hóa chỉ có thể trường tồn khi được gìn giữ bằng chính đôi tay của những người đang sống cùng nó.

Có lẽ, điều quý giá nhất mà chị đang dệt nên không chỉ là những tấm thổ cẩm rực rỡ sắc màu, mà còn là sự tiếp nối của một di sản văn hóa. Khi con gái chị tiếp tục ngồi bên khung cửi, khi những du khách dừng chân để lắng nghe câu chuyện về từng hoa văn và khi tiếng thoi vẫn đều đặn vang lên giữa ngôi làng nhỏ, đó cũng là lúc mạch nguồn văn hóa Gia rai vẫn đang được gìn giữ, lặng lẽ nhưng bền bỉ, qua bàn tay và tấm lòng của người phụ nữ mang tên Y Mứi./.