Một góc chùa Vĩnh Nghiêm, phường Tân An, thành phố Bắc NinhTheo các tư liệu lịch sử, chùa có nguồn gốc từ thời Lý. Đến cuối thế kỷ XIII, Phật Hoàng Trần Nhân Tông đã trùng hưng ngôi chùa trên nền móng cũ, mở mang và phát triển nơi đây thành một trung tâm Phật giáo quan trọng của cả nước. Chùa Vĩnh Nghiêm gắn liền với Trúc Lâm Tam Tổ gồm Trần Nhân Tông, Pháp Loa và Huyền Quang, đồng thời là nơi đào tạo tăng đồ, giảng kinh, thuyết pháp và truyền bá tư tưởng Phật giáo. Từ đây, Thiền phái Trúc Lâm từng bước phát triển, góp phần tạo nên dòng thiền mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam.
Nét cổ kính của kiến trúc chùa Việt
Chùa Vĩnh Nghiêm được xây dựng trên khuôn viên khoảng 1 ha, gồm các hạng mục chính như tam quan, Tam bảo, nhà Tổ đệ nhất, gác chuông và nhà Tổ đệ nhị. Các công trình được bố trí đăng đối, hài hòa theo trục kiến trúc truyền thống, tạo nên không gian trang nghiêm, thanh tịnh của chốn thiền môn.
Kiến trúc chùa mang những đặc trưng tiêu biểu của chùa cổ miền Bắc, thể hiện qua kết cấu các tòa nhà, hệ thống mái cong và những chi tiết trang trí giàu tính nghệ thuật. Bên cạnh các hoành phi, câu đối, ngôi chùa còn lưu giữ hệ thống bia đá, văn khắc, tượng Phật và nhiều hiện vật có giá trị lịch sử. Những di vật này không chỉ góp phần làm nên vẻ cổ kính của di tích mà còn cung cấp nguồn tư liệu quan trọng để tìm hiểu lịch sử xây dựng, trùng tu và đời sống tín ngưỡng qua các thời kỳ.
Trải qua nhiều thế kỷ, chùa Vĩnh Nghiêm vẫn giữ được những nét kiến trúc truyền thống, trở thành minh chứng cho sự phát triển của nghệ thuật kiến trúc Phật giáo Việt Nam. Giá trị của ngôi chùa không chỉ nằm ở vẻ đẹp của từng công trình mà còn thể hiện trong cách tổ chức không gian, sự hài hòa giữa kiến trúc với cảnh quan và chức năng sinh hoạt tôn giáo.
Mộc bản được lưu giữ tại chùa Vĩnh NghiêmKho mộc bản quý giá của Thiền phái Trúc Lâm
Một trong những giá trị nổi bật nhất của chùa Vĩnh Nghiêm là kho mộc bản kinh Phật với 3.050 bản ván gỗ khắc chữ Hán và chữ Nôm, được chế tác từ thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX. Đây là kho tư liệu quý, lưu giữ nhiều nội dung về kinh Phật, luật giới nhà Phật, y học dân gian và những tri thức được tích lũy, truyền lại qua nhiều thế hệ.
Các mộc bản phản ánh quá trình học tập, tu hành và truyền bá giáo lý của Thiền phái Trúc Lâm. Qua những trang kinh được khắc trên gỗ, hậu thế có thể tìm hiểu tư tưởng Phật giáo, quan niệm đạo đức và cách các thế hệ tăng sĩ tiếp thu, diễn giải giáo lý để phù hợp với đời sống văn hóa Việt Nam. Nội dung của kho tư liệu còn góp phần làm sáng tỏ lịch sử Phật giáo thời Trần, vai trò của các vị tổ sư và sự phát triển của dòng thiền mang tinh thần nhập thế.
Không chỉ có giá trị về nội dung, mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm còn thể hiện trình độ kỹ thuật khắc in truyền thống. Những nét chữ được khắc ngược trên mặt gỗ đòi hỏi sự chính xác, tỉ mỉ và tay nghề cao. Các bản khắc vừa là phương tiện lưu truyền kinh sách, vừa phản ánh trình độ thủ công, nghệ thuật chữ viết và ý thức bảo tồn tri thức của người xưa. Việc gìn giữ kho mộc bản đến ngày nay cho thấy vai trò của chùa Vĩnh Nghiêm trong việc bảo tồn di sản tư liệu gắn với Phật giáo và văn hóa dân tộc.
Bên cạnh giá trị kiến trúc và kho tư liệu cổ, chùa Vĩnh Nghiêm còn là không gian sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng địa phương. Lễ hội chùa được tổ chức vào ngày 14 tháng Hai Âm lịch hằng năm, thu hút đông đảo phật tử và du khách thập phương đến dâng hương, chiêm bái, tham gia các hoạt động văn hóa truyền thống. Ngày hội cũng là dịp tưởng nhớ các vị tổ Thiền phái Trúc Lâm, thể hiện lòng thành kính đối với những bậc tiền nhân đã có công truyền bá Phật pháp.
Vườn mộ tháp, chùa Vĩnh NghiêmVới những giá trị tiêu biểu về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật, ngày 23/12/2015, chùa Vĩnh Nghiêm được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Đặc biệt, ngày 12/7/2025, Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc chính thức được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới. Quần thể di sản này phản ánh quá trình hình thành, phát triển và lan tỏa của Thiền phái Trúc Lâm, đồng thời thể hiện mối quan hệ bền chặt giữa Phật giáo, lịch sử dân tộc và cảnh quan văn hóa Việt Nam.
Ngày nay, chùa Vĩnh Nghiêm là điểm đến văn hóa, tâm linh thu hút phật tử và du khách quanh năm. Đến đây, du khách có thể chiêm ngưỡng kiến trúc cổ, tìm hiểu kho mộc bản quý giá, khám phá lịch sử Thiền phái Trúc Lâm và được sống giữa không gian thanh tịnh của chốn thiền môn. Qua nhiều thế kỷ, chùa Vĩnh Nghiêm vẫn giữ vai trò là nơi lưu truyền kinh sách, bảo tồn di sản và duy trì những giá trị tinh thần của Thiền phái Trúc Lâm. Không chỉ là chốn chiêm bái linh thiêng, ngôi chùa còn là nơi hội tụ những giá trị lịch sử, văn hóa và tri thức dân tộc, góp phần khẳng định sức sống bền bỉ của di sản Phật giáo Việt Nam.
