Trao truyền nghệ thuật khèn Mông

Nhạc cụ góp phần làm nên bản sắc văn hóa Mông

Tả Phìn là vùng đất có bề dày văn hóa của đồng bào các dân tộc ở khu vực Sa Pa. Sau khi sáp nhập nguyên trạng xã Trung Chải và xã Tả Phìn thuộc thị xã Sa Pa trước đây, địa phương có thêm điều kiện kết nối không gian phát triển, khai thác lợi thế về cảnh quan, văn hóa và du lịch. Trong đó, những giá trị truyền thống được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ là nguồn lực quan trọng tạo nên bản sắc riêng của vùng đất này.

Hiện nay, Tả Phìn có 5 dân tộc cùng sinh sống, trong đó người Mông chiếm khoảng 85% dân số. Bên cạnh nghề dệt, may thổ cẩm, nghệ thuật trình diễn khèn Mông là nét văn hóa tiêu biểu, phản ánh đời sống tinh thần, phong tục và quan niệm sống của đồng bào. Đây cũng là một trong những giá trị di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ, trao truyền và phát huy phù hợp với bối cảnh hiện nay.

Trong đời sống của người Mông, khèn không đơn thuần là một nhạc cụ tạo nên những giai điệu đặc trưng. Tiếng khèn hiện diện trong các sinh hoạt văn hóa cộng đồng, gắn với phong tục, lễ nghi và những dấu mốc quan trọng của đời người. Qua âm thanh trầm bổng cùng các động tác múa uyển chuyển, người thổi khèn gửi gắm tình cảm, tâm tư, đồng thời thể hiện sự khéo léo, sức khỏe và nét đẹp văn hóa của dân tộc mình.

Để thổi được khèn thành thạo, người học phải trải qua quá trình luyện tập kiên trì, từ cách lấy hơi, điều khiển âm thanh đến việc làm chủ tiết tấu và phối hợp các bước chân. Bởi vậy, nghệ thuật khèn không chỉ đòi hỏi kỹ năng mà còn cần sự am hiểu về phong tục, tập quán và ý nghĩa của từng bài khèn trong đời sống cộng đồng.

Tuy nhiên, trong nhịp sống hiện đại, việc tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp cận, học tập và thực hành những giá trị văn hóa truyền thống có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Di sản chỉ thực sự được gìn giữ bền vững khi có người kế tục, khi những làn điệu, động tác và tri thức dân gian tiếp tục hiện diện trong sinh hoạt thường ngày, thay vì chỉ được giới thiệu trong những dịp lễ hội hay hoạt động trình diễn.

Gieo tình yêu di sản cho thế hệ trẻ

Nhằm tạo điều kiện để nghệ thuật truyền thống được tiếp nối, chiều 13/10/2026, UBND xã Tả Phìn tổ chức khai giảng lớp truyền dạy khèn Mông năm 2026 tại Trường Tiểu học Tả Phìn, thôn Sả Xéng, với sự tham gia của 45 học sinh trên địa bàn.

Tại lớp học, nghệ nhân Giàng A Sài trực tiếp hướng dẫn các em làm quen với nhạc cụ, thực hành kỹ thuật điều khiển hơi, tạo âm thanh và luyện tập nhịp điệu của những bài khèn truyền thống. Từ những động tác ban đầu, học viên từng bước rèn luyện khả năng phối hợp giữa tiếng khèn với các bước chân, động tác múa, qua đó làm quen với nghệ thuật trình diễn đặc trưng của đồng bào Mông.

Việc đưa hoạt động truyền dạy vào môi trường học đường giúp học sinh có cơ hội tiếp cận di sản một cách trực tiếp, sinh động. Thay vì chỉ tìm hiểu qua sách vở hay những lần quan sát nghệ nhân biểu diễn, các em được tự mình cầm khèn, luyện tập và cảm nhận những giai điệu gắn bó với đời sống của cộng đồng.

Quá trình học tập cũng giúp các em hiểu rõ hơn rằng, đằng sau mỗi bài khèn là những câu chuyện, phong tục và quan niệm văn hóa được tích lũy qua nhiều thế hệ. Từ đó, tình yêu đối với tiếng nói, trang phục, âm nhạc và những giá trị truyền thống của dân tộc có điều kiện được nuôi dưỡng ngay từ lứa tuổi học đường.

Để hoạt động truyền dạy đạt hiệu quả lâu dài, bên cạnh sự hướng dẫn của nghệ nhân, việc duy trì môi trường thực hành thường xuyên là yếu tố quan trọng. Khi được tạo điều kiện biểu diễn trong các chương trình văn nghệ, ngày hội văn hóa và sinh hoạt cộng đồng, học sinh sẽ có thêm động lực rèn luyện, từng bước nâng cao kỹ năng và hình thành ý thức chủ động gìn giữ di sản.

Sự kết nối giữa nghệ nhân, nhà trường, gia đình và cộng đồng cũng góp phần tạo nên môi trường trao truyền liên tục. Trong đó, nghệ nhân giữ vai trò truyền dạy kỹ năng, tri thức dân gian; nhà trường tạo điều kiện để học sinh tiếp cận văn hóa truyền thống; còn gia đình và cộng đồng là không gian để các em thực hành, trải nghiệm và trưởng thành cùng di sản.

Đưa giá trị khèn Mông vào phát triển du lịch

Không chỉ có ý nghĩa đối với đời sống tinh thần, nghệ thuật khèn Mông còn mở ra khả năng phát triển các sản phẩm du lịch mang đậm bản sắc địa phương. Với lợi thế kết nối Khu du lịch quốc gia Sa Pa, Tả Phìn có điều kiện giới thiệu những giá trị văn hóa đặc trưng tới du khách thông qua các hoạt động trải nghiệm gắn với đời sống của đồng bào.

Tiếng khèn cùng điệu múa truyền thống có thể trở thành điểm nhấn trong các chương trình giao lưu văn hóa, sinh hoạt cộng đồng và hoạt động trải nghiệm tại địa phương. Thông qua việc trực tiếp tìm hiểu nhạc cụ, thưởng thức nghệ thuật trình diễn và lắng nghe những câu chuyện về phong tục của người Mông, du khách có thêm cơ hội tiếp cận chiều sâu văn hóa bản địa, thay vì chỉ tham quan cảnh quan thiên nhiên.

Tuy nhiên, phát huy di sản trong du lịch cần được thực hiện trên cơ sở tôn trọng những giá trị nguyên gốc và không gian văn hóa của cộng đồng. Hoạt động trình diễn cần gắn với việc bảo tồn ý nghĩa truyền thống của nghệ thuật khèn, bảo đảm người dân, nghệ nhân và thế hệ kế cận thực sự là chủ thể gìn giữ, thực hành và giới thiệu di sản.

Khi được tổ chức phù hợp, các hoạt động văn hóa truyền thống còn có thể tạo thêm cơ hội để người dân tham gia cung cấp dịch vụ du lịch, quảng bá sản phẩm bản địa và nâng cao giá trị những nét đặc sắc của địa phương. Qua đó, bảo tồn di sản không chỉ là nhiệm vụ gìn giữ quá khứ mà còn góp phần tạo dựng nguồn lực cho phát triển kinh tế - xã hội trong tương lai.

Từ lớp truyền dạy khèn Mông năm 2026, hành trình bảo tồn di sản tại Tả Phìn được tiếp nối bằng những hoạt động cụ thể, bắt đầu từ việc trao truyền kỹ năng cho học sinh. Để tiếng khèn tiếp tục ngân vang trên những bản làng vùng cao, cần sự đồng hành bền bỉ của chính quyền, nghệ nhân, nhà trường và cộng đồng, cùng những không gian thực hành để di sản hiện diện tự nhiên trong đời sống.

Bởi khi thế hệ trẻ biết thổi khèn, hiểu ý nghĩa của tiếng khèn và tự hào về văn hóa dân tộc mình, những giá trị được cha ông vun đắp mới có thể tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa và phát huy qua thời gian./.