Từ một loại hạt hoang dại trong rừng đến những hợp đồng hợp tác mang tầm quốc tế

Từ hạt trẩu đến chuỗi giá trị

Ở các xã miền núi phía Tây Quảng Trị, cây trẩu đã gắn với đời sống của đồng bào Pa-co, Vân Kiều từ nhiều năm. Hạt trẩu có thể chiết xuất dầu, được sử dụng làm nguyên liệu trong nhiều lĩnh vực và có tiềm năng thay thế một số sản phẩm có nguồn gốc từ dầu mỏ.

Tuy nhiên, giá trị kinh tế của cây trẩu chưa tương xứng với tiềm năng do thị trường tiêu thụ thiếu ổn định, người dân chủ yếu thu hái theo mùa và chưa có chuỗi liên kết lâu dài.

Một bước ngoặc xuất hiện từ năm 2025, khi Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên tại Việt Nam (WWF-Việt Nam) kết nối Công ty Cổ phần Tổng công ty Thương mại Quảng Trị (Sepon Group) với các cộng đồng địa phương. Doanh nghiệp bắt đầu thu mua trực tiếp hạt trẩu với mức giá cao hơn thị trường, tạo thêm động lực để người dân duy trì việc thu hái và chăm sóc cây.

Tháng 11.2025, hai container hạt trẩu đầu tiên đã được xuất khẩu chính ngạch sang Ấn Độ qua cảng Tiên Sa (TP. Đà Nẵng). Dù sản lượng chưa lớn, những chuyến hàng đầu tiên đã mở thêm đầu ra cho sản phẩm, đặt nền móng cho một chuỗi liên kết giữa người dân, doanh nghiệp và các tổ chức hỗ trợ.

Năm 2026, mô hình tiếp tục được mở rộng. Dự kiến bốn cộng đồng tại 2 xã Hướng Phùng và Hướng Lập với khoảng 500 hộ dân tham gia hợp tác với Sepon Group, sản lượng ước khoảng 300 tấn hạt trẩu. Bên cạnh các thị trường Trung Quốc, Ấn Độ, sản phẩm được kỳ vọng tiếp tục mở rộng sang một số thị trường khác.

Sinh kế gắn với giữ rừng

Điểm đặc biệt của chuỗi liên kết không chỉ nằm ở việc tìm đầu ra cho hạt trẩu mà còn ở những cam kết bảo vệ rừng được đưa vào quá trình hợp tác.

Người dân tham gia chuỗi liên kết được hướng dẫn thu hái đúng kỹ thuật, bảo vệ cây trẩu mẹ, không chặt phá rừng tự nhiên, không săn bắt động vật hoang dã và không gây tổn hại đến hệ sinh thái. Như vậy, lợi ích kinh tế từ hạt trẩu được đặt song hành với trách nhiệm bảo vệ tài nguyên.

Ông Hồ Xuân Hiếu, Chủ tịch Hội đồng quản trị Sepon Group, cho biết: doanh nghiệp hướng tới xây dựng chuỗi giá trị ổn định, trong đó người dân có đầu ra cho sản phẩm, doanh nghiệp có nguồn nguyên liệu bền vững, còn cộng đồng cùng tham gia bảo vệ rừng.

Trong mô hình này, WWF-Việt Nam giữ vai trò kết nối doanh nghiệp với cộng đồng, thúc đẩy thị trường; đồng thời phối hợp với chính quyền địa phương và chủ rừng hướng dẫn người dân thu hái trẩu đúng cách, nâng cao nhận thức về bảo vệ rừng và sử dụng tài nguyên bền vững.

Theo ông Nguyễn Nhật An, Quản lý Dự án WWF-Việt Nam, muốn người dân tham gia bảo vệ rừng lâu dài, trước hết cần để họ nhìn thấy giá trị của rừng đối với chính cuộc sống và sinh kế. Khi giữ rừng đồng thời là giữ nguồn sống, bảo tồn sẽ trở thành lựa chọn chủ động của cộng đồng.

Để người dân chủ động giữ rừng

Thực tế tại miền núi cho thấy, sinh kế và bảo vệ rừng luôn có mối quan hệ chặt chẽ. Khi sản phẩm từ rừng có đầu ra ổn định, người dân có thêm nguồn thu và giảm áp lực khai thác tài nguyên theo hướng thiếu bền vững.

Ông Phan Văn Phước, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Trị cho rằng: Phát triển sinh kế gắn với bảo vệ rừng là hướng đi quan trọng nhằm bảo đảm phát triển bền vững tại các địa bàn miền núi. Sự đồng hành của doanh nghiệp, chính quyền và các tổ chức sẽ tạo thêm cơ hội nâng cao thu nhập, đồng thời nâng cao trách nhiệm của người dân trong bảo vệ rừng.

Chiều 7/9 vừa qua, tại Hướng Phùng, Sepon Group ký kết thỏa thuận liên kết thu mua hạt trẩu với cộng đồng địa phương, với sự hỗ trợ kết nối của WWF-Việt Nam. Lễ ký kết có sự tham dự của đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Trị, Ban Quản lý rừng phòng hộ Hướng Hóa - Đakrông, các cộng đồng địa phương và đầu mối thu mua hạt trẩu.

Từ những hạt trẩu được thu hái dưới tán rừng, một hướng sinh kế mới đang dần hình thành. Hiệu quả của mô hình sẽ cần được kiểm chứng qua thời gian, không chỉ bằng sản lượng hay số thị trường xuất khẩu, mà quan trọng hơn là thu nhập thực tế của người dân và những chuyển biến trong việc bảo vệ rừng.

Khi người dân Pa-co, Vân Kiều có thể tạo thu nhập từ sản vật của rừng mà không phải đánh đổi màu xanh đại ngàn, hạt trẩu không chỉ là một sản phẩm hàng hóa mà còn có thể trở thành “cầu nối” giữa sinh kế và bảo tồn./.