Hệ thống giao thông được đầu tư đồng bộ cùng cảnh quan xanh, sạch, đẹp góp phần tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế và du lịch cộng đồng ở xã Lai ĐồngSau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính, xã Lai Đồng có diện tích hơn 108km² với trên 16.000 dân sinh sống tại 16 khu dân cư. Đồng bào dân tộc thiểu số chiếm khoảng 94% dân số, trong đó chủ yếu là đồng bào Mường. Đây là lợi thế đặc biệt để địa phương phát triển các ngành kinh tế dựa trên giá trị văn hóa dân tộc và tài nguyên thiên nhiên.
Trong định hướng phát triển giai đoạn 2025 - 2030, xã Lai Đồng xác định phát triển nông nghiệp hàng hóa kết hợp với du lịch cộng đồng là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm nâng cao thu nhập cho người dân. Thay vì chỉ tập trung vào sản xuất nông nghiệp truyền thống, địa phương hướng tới khai thác đồng thời giá trị của sản phẩm nông nghiệp, cảnh quan và văn hóa, tạo ra chuỗi giá trị kinh tế có sức cạnh tranh.
Đặc biệt, một trong những hướng đi nổi bật là phát triển du lịch cộng đồng trên nền tảng gìn giữ không gian văn hóa của đồng bào Mường. Nhiều ngôi nhà sàn truyền thống được cải tạo, nâng cấp để phục vụ lưu trú nhưng vẫn bảo tồn kiến trúc đặc trưng với mái lá cọ, kết cấu gỗ và không gian sinh hoạt truyền thống. Mô hình homestay không chỉ tạo thêm nguồn thu cho các hộ gia đình, đồng thời còn giúp du khách có cơ hội trải nghiệm đời sống, phong tục, tập quán của người Mường ngay tại địa phương.
Cùng với phát triển dịch vụ lưu trú, xã Lai Đồng chú trọng bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống như một sản phẩm du lịch đặc sắc. Các câu lạc bộ văn nghệ dân gian thường xuyên tổ chức sinh hoạt, biểu diễn phục vụ người dân và du khách với nhiều loại hình nghệ thuật tiêu biểu như hát ví, hát rang, múa sinh tiền, đâm đuống, múa sạp, bắn nỏ… Việc các nghệ nhân truyền dạy cho lớp trẻ không chỉ góp phần bảo tồn di sản mà còn tạo nguồn nhân lực phục vụ phát triển du lịch trong tương lai.
Những món ăn truyền thống của đồng bào Mường được chế biến từ nguyên liệu địa phương, trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng, góp phần quảng bá văn hóa và nâng cao giá trị nông sản ở xã Lai ĐồngẨm thực truyền thống cũng được địa phương khai thác trở thành một sản phẩm kinh tế. Nhiều món ăn mang đậm hương vị của đồng bào Mường như gà nhiều cựa, lợn muối chua, xôi ngũ sắc, cá suối nướng, canh rêu đá hay rượu men lá được đưa vào phục vụ khách du lịch. Qua đó, các sản vật địa phương được quảng bá rộng rãi hơn, mở rộng đầu ra cho sản phẩm nông nghiệp và tạo thêm việc làm cho người dân.
Không chỉ khai thác các giá trị văn hóa, xã Lai Đồng còn phát triển các sản phẩm du lịch gắn với sản xuất nông nghiệp. Tiêu biểu là vùng chuyên canh Quýt Mường Kịt tại khu Đồng Than với diện tích khoảng 50 ha. Vào mùa thu hoạch, khu vực này trở thành điểm tham quan hấp dẫn, nơi du khách có thể trực tiếp trải nghiệm thu hái, thưởng thức quýt tại vườn và tìm hiểu quy trình sản xuất. Sản phẩm quýt đạt chứng nhận OCOP 3 sao không chỉ nâng cao giá trị kinh tế, đặc biệt còn góp phần xây dựng thương hiệu nông sản địa phương gắn với du lịch trải nghiệm.
Lãnh đạo xã Lai Đồng thăm, kiểm tra mô hình sản xuất sản phẩm đặc sản địa phương "Quýt Mường Kịt"Việc kết hợp giữa nông nghiệp và dịch vụ đã tạo thêm nguồn thu cho người dân. Thay vì chỉ bán nông sản, nhiều hộ gia đình có thể đồng thời cung cấp dịch vụ tham quan, ăn uống, lưu trú và giới thiệu sản phẩm đặc trưng. Đây được xem là hướng phát triển phù hợp trong bối cảnh chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng đa ngành, đa giá trị.
Để tạo nền tảng cho phát triển, địa phương đã huy động nhiều nguồn lực đầu tư cơ sở hạ tầng từ các Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, ưu tiên đầu tư hạ tầng giao thông. Đến nay, các tuyến đường liên thôn, liên xã dẫn tới các điểm du lịch cộng đồng cơ bản được bê tông hóa, tạo thuận lợi cho việc kết nối các tour, tuyến du lịch.
Song song với đầu tư hạ tầng, công tác nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cũng được quan tâm. Người dân được tham gia các lớp tập huấn về kỹ năng làm du lịch cộng đồng, nghiệp vụ đón tiếp khách, chế biến món ăn, xây dựng sản phẩm và quảng bá trên nền tảng số. Đây là bước chuẩn bị cần thiết nhằm giúp người dân từng bước thích ứng với yêu cầu của thị trường du lịch hiện đại, đồng thời nâng cao năng lực kinh doanh ngay tại địa phương.
Xã Lai Đồng cũng tích cực cải thiện môi trường đầu tư, tăng cường kết nối với các doanh nghiệp lữ hành để xây dựng các tuyến du lịch liên vùng. Trong đó, việc kết nối các điểm du lịch của địa phương với Vườn Quốc gia Xuân Sơn được kỳ vọng sẽ tạo nên chuỗi sản phẩm du lịch đa dạng, kéo dài thời gian lưu trú của du khách và gia tăng giá trị kinh tế cho các ngành dịch vụ.
Theo lãnh đạo UBND xã Lai Đồng, trong thời gian tới địa phương sẽ tiếp tục phát triển nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa, ưu tiên các loại cây trồng và vật nuôi có lợi thế như cam, quýt, gỗ nguyên liệu, vịt suối; đẩy mạnh ứng dụng khoa học kỹ thuật và chuyển đổi số vào sản xuất nhằm nâng cao năng suất, chất lượng và khả năng tiêu thụ sản phẩm. Đồng thời, địa phương tiếp tục mở rộng các hợp tác xã, tổ hợp tác, xây dựng chuỗi liên kết từ sản xuất đến chế biến và tiêu thụ để gia tăng giá trị cho nông sản.
Cùng với đó, công tác bảo tồn các giá trị văn hóa Mường sẽ tiếp tục được thực hiện song hành với phát triển kinh tế. Các hoạt động văn hóa truyền thống sẽ được duy trì thường xuyên, vừa góp phần gìn giữ bản sắc dân tộc, vừa trở thành nguồn tài nguyên phục vụ phát triển du lịch cộng đồng. Đây được xem là hướng đi lâu dài nhằm bảo đảm sự phát triển hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, bảo tồn văn hóa và nâng cao chất lượng đời sống của người dân.
Thực tiễn tại Lai Đồng, khi văn hóa được coi là nguồn lực phát triển, nông nghiệp được tổ chức theo hướng nâng cao giá trị và du lịch trở thành cầu nối quảng bá sản phẩm địa phương, những tiềm năng sẵn có sẽ được khai thác hiệu quả hơn. Mô hình phát triển kinh tế gắn với bảo tồn bản sắc văn hóa Mường không chỉ tạo thêm sinh kế cho người dân, đặc biệt còn góp phần xây dựng diện mạo nông thôn mới giàu bản sắc, tạo động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của địa phương trong giai đoạn mới./.
