Vẻ đẹp vượt thời gian của dãy tượng 10 linh thú đá chùa Phật Tích

Kiệt tác điêu khắc nghìn năm tuổi

Được tạc từ đá sa thạch nguyên khối vào thế kỷ XI, cùng thời điểm chùa Phật Tích được Vua Lý Thánh Tông xây dựng (1057), bộ tượng 10 linh thú được công nhận là bảo vật quốc gia vào năm 2017. Bộ tượng gồm 5 cặp: sư tử, voi, tê giác, trâu và ngựa, các linh thú được bố trí đối xứng trước hành lang tòa Tam bảo trong tư thế phủ phục trang nghiêm. Cặp linh thú sư tử được đặt ở vị trí đầu tiên mang biểu tượng của sức mạnh bảo hộ Phật pháp.

Tượng mỗi linh thú có chiều cao khoảng 1,2m và dài từ 1,5 đến 1,8m, đều được đặt trên một bệ đá hình hoa sen dài 1,7m, rộng 0,8m và cao 0,36m. Mặt trên của bệ đá tạc nổi hình tròn trang trí những cánh hoa sen cách điệu, mặt bên chạm nổi hình dàn nhạc công đang biểu diễn. Trên mình của một số linh thú được chạm văn mây, móc nối mềm mại. Riêng tượng trâu bên trái được ghép từ hai khối đá, một điều hiếm thấy.

Điểm độc đáo trong phong cách điêu khắc thời Lý được thể hiện qua những mảng khối lớn, dày, chắc khỏe, thiên về tả thực nhằm mô tả thần thái con vật nhưng vẫn toát lên sự an nhiên, tự tại. Tuy đã trải qua nhiều thăng trầm lịch sử và bị hư hại một phần trong chiến tranh, nhưng 9 trong số 10 bức tượng vẫn còn tương đối nguyên vẹn, ngoại trừ tượng trâu và voi bị vỡ một số chi tiết như sừng, ngà và vòi.

Hệ thống tượng những con thú đá nghìn tuổi được chạm khắc tinh tế, nét điêu khắc rất đặc trưng cho phong cách mỹ thuật của thời nhà Lý kết hợp với tác phẩm điêu khắc đá cùng thời (tượng A Di Đà, tượng Kinnari - đầu người mình chim, điêu khắc rồng tại ao rồng...) tạo nên vẻ đẹp cổ kính, độc đáo của chùa Phật Tích, điều hiếm ngôi chùa nào có được.

Ý nghĩa biểu tượng trong Phật giáo

Mỗi linh thú không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật mà còn là một biểu tượng mang ý nghĩa Phật giáo sâu sắc. Tượng sư tử tượng trưng cho sức mạnh, bảo vệ Phật pháp, thường được đặt ở lối vào chùa chiền để xua đuổi tà ma. Tượng voi biểu tượng của sức mạnh thể chất và tinh thần, sự trách nhiệm và tính chân thật. Tượng tê giác, đại diện cho những người tu hành có ý chí kiên trì, bền bỉ trên con đường giác ngộ. Tượng ngựa tượng trưng cho năng lượng, sự nỗ lực trong việc hành pháp và được coi là phương tiện di chuyển của tâm. Tượng trâu mang ý nghĩa của sự giải thoát tự nhiên, tự tại trong thế giới của Phật.

Sự hiện diện của 10 linh thú này thể hiện triết lý “phổ độ chúng sinh, giác ngộ muôn loài”, một nét đặc trưng của tư tưởng Phật giáo thời Lý. Bộ tượng được công nhận bảo vật quốc gia đợt 6, năm 2017.

Những tác phẩm này không chỉ khẳng định giá trị nghệ thuật, lịch sử và văn hóa mà còn cho thấy sự phong phú, đa dạng trong điêu khắc Phật giáo Việt Nam, tạo nên vẻ đẹp cổ kính và độc đáo riêng biệt cho chùa Phật Tích.