Về xứ Lạng trẩy hội Kỳ Cùng - Tả Phủ

Du xuân Xứ Lạng, nếu bỏ qua lễ hội Kỳ Cùng - Tả Phù xem như chưa chạm được “trái tim” văn hóa của vùng đất cửa ngõ phía Bắc. Lễ hội diễn ra hằng năm từ ngày 22 - 27 tháng Giêng Âm lịch, gắn với đền Kỳ Cùng và đền Tả Phủ - hai địa điểm thờ Quan lớn Tuần Tranh và Tả đô đốc Hán Quận công Thân Công Tài, những nhân vật được Nhân dân tôn kính vì có công lao to lớn trong bảo vệ biên cương vào cuối thế kỷ XVII, đầu thế kỷ XVIII.

Theo truyền thuyết và các tư liệu lịch sử, ông Tuần Tranh là quan tướng nhà Trần nhậm chức Tuần ở huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương, sau được bổ nhiệm lên Lạng Sơn để yên dân, dẹp giặc phương Bắc. Quan Tuần Tranh trong thời gian ở Lạng Sơn chỉ huy quân đánh giặc không may bị thua, quân lính thiệt mạng nhiều, bản thân bị vu oan nên đã nhảy xuống bến sông Kỳ Cùng tự vẫn. Đến khi Thân Công Tài giữ chức Tả đô đốc Hán Quận công ở Lạng Sơn đã tìm hiểu rõ ngọn nguồn, giải được nỗi oan cho quan lớn Tuần Tranh.

Hai ông đều là những người có công dẹp giặc, giữ gìn sự bình yên cho Nhân dân, mở mang phố chợ Kỳ Lừa, góp phần cải thiện và nâng cao đời sống đồng bào các dân tộc xứ Lạng nên được Nhân dân thờ phụng, tổ chức lễ hội long trọng để tri ân. Trong đó, dấu ấn của Tả Đô đốc Hán Quận công Thân Công Tài sâu sắc, rõ nét hơn, khi ông chủ động mở cửa giao thương, tạo điều kiện để thương nhân Việt Nam và Trung Quốc tìm đến Lạng Sơn lập nghiệp, trao đổi hàng hóa. Nhờ chính sách cởi mở, hoạt động mua bán qua lại giữa cư dân hai bên biên giới trở nên nhộn nhịp. Lạng Sơn từng bước vươn lên thành đầu mối thương mại sôi động, giữ vai trò cửa ngõ giao thương quan trọng của vùng Đông Bắc. Người dân Lạng Sơn và nhiều địa phương khác xây dựng đền Tả Phủ để thờ Hán Quận công Thân Công Tài, xem ông như một vị phúc thần, người luôn mang lại an bình, thịnh vượng cho Nhân dân biên ải. Quan lớn Tuần Tranh được thờ ở đền Kỳ Cùng.

Điểm nhấn của lễ hội là nghi thức rước kiệu linh thiêng từ đền Kỳ Cùng sang đền Tả Phủ để tạ ơn Thân Công Tài đã minh oan cho Tuần Tranh và có công lớn đối với nhân dân vùng đất này. Kiệu thánh được rước trong tiếng trống chiêng rền vang, cờ ngũ sắc rợp trời. Dòng người nối dài theo đoàn rước, áo the, khăn xếp, váy áo dân tộc Tày, Nùng, Kinh đan xen, tạo nên một bức tranh vừa trang nghiêm vừa rộn ràng. Khách thập phương đến đây không chỉ dâng hương thể hiện tri ân với công lao các vị tiền nhân mà còn được xem múa lân - sư - rồng, nghe hát then, sli, lượn, tham gia trò chơi dân gian, thưởng thức vịt quay, khâu nhục, bánh ngải, rượu men lá - những ẩm thực nức tiếng của xứ Lạng.

Ngày xưa, lễ hội chủ yếu gói gọn trong không gian làng xã, quy mô nhỏ. Đường sá khó khăn, người đi hội phần nhiều là dân quanh vùng. Nghi lễ giữ nguyên nét cổ truyền nhưng thiếu điều kiện tổ chức bài bản. Hiện nay, hạ tầng giao thông thuận lợi, cao tốc Hà Nội - Lạng Sơn giúp rút ngắn hành trình xuống chỉ còn vài giờ nên lượng khách tăng mạnh, có năm lên tới hàng vạn lượt người. Để lôi cuốn du khách, lễ hội được tổ chức chuyên nghiệp hơn, có phân luồng giao thông, đảm bảo an ninh, vệ sinh môi trường, khu vực dịch vụ được sắp xếp gọn gàng, hạn chế tình trạng chen lấn, buôn bán tự phát. Quan trọng hơn, chính quyền địa phương chú trọng bảo tồn yếu tố gốc. Phần lễ vẫn được giữ nghiêm cẩn, tuân thủ nghi thức truyền thống; phần hội mở rộng thêm các hoạt động văn hóa - thể thao, quảng bá du lịch, trưng bày sản phẩm OCOP, đặc sản địa phương. Nói cách khác, lễ hội không chỉ để nhắc nhớ về công lao của tiền nhân mà còn trở thành động lực phát triển kinh tế, du lịch và quảng bá hình ảnh xứ Lạng./.