Chợ ngựa vùng cao Bắc HàPhiên chợ bên dòng Nậm Cáy
Từ 5h sáng, khi sương mù còn đặc quánh đến mức “chưa nhìn rõ mặt người”, tiếng vó ngựa nện dồn dập xuống mặt đường nhựa đã phá tan sự tĩnh mịch của vùng cao Bắc Hà. Bên dòng Nậm Cáy, có một phiên chợ gia súc họp vào mỗi sáng thứ Bảy đã trở thành một phần trong chuỗi hoạt động trải nghiệm cuối tuần của du khách: Sáng đi chợ gia súc - Chiều xem đua ngựa - Tối dạo chợ đêm - Chủ nhật trải nghiệm chợ văn hóa.
Trong không gian nồng mùi cỏ tươi, người mua dắt ngựa, người bán đếm tiền, thuận mua vừa bán và những chú ngựa đủ chủng loại được đưa lên xe tải tỏa đi khắp các ngả đường. Có chú ngựa về làm bạn với nương ngô, có chú theo xe sang mạn Tuyên Quang, Phú Thọ, cũng có những chú ngựa được lựa chọn để huấn luyện, chuẩn bị cho các cuộc đua,...
Giữa khu chợ, ông Lâm Văn Thàng (xã Bắc Hà), một nài ngựa (người điều khiển ngựa trong các cuộc đua) chia sẻ: “Chọn ngựa đua phải chọn đúng giống ngựa Bắc Hà. Nó thuộc về vùng đất này, biết leo dốc, chịu được sương muối và rất dễ dạy. Đừng ham ngựa ngoại, ngựa lai, chúng đẹp mã nhưng không có cái ‘lỳ’ của đá núi”.
Kinh nghiệm nhiều năm giúp ông Thàng nhận biết một con ngựa có tố chất hay không qua từng đặc điểm nhỏ. Ông vạch môi xem răng để ước đoán độ tuổi, quan sát phần ức để đánh giá thể lực và kiểm tra bốn móng để bảo đảm khả năng giữ thăng bằng khi phi nước đại.
Giữa dòng người, Lý Văn Đại (xã Bắc Hà) đến đây để đi “chơi chợ”. “Đi chơi chợ” là cái thú của người vùng cao. Họ đến để gặp gỡ những gương mặt quen thuộc trong Câu lạc bộ (CLB) ngựa Bắc Hà, để cùng bàn về cái bờm, cái móng và để lấy nhuệ khí trước giờ vào trận đấu buổi chiều. Đại chia sẻ: “Phải đưa ngựa ra chợ sớm từ lúc nó còn non để nó “dạn người”. Quen với tiếng ồn, tiếng còi xe, tiếng người xôn xao thì khi vào trường đua, giữa hàng nghìn khán giả hò reo, ngựa sẽ không bị hoảng hay lồng lên mất kiểm soát”.
Sôi động đường đua ngựa Bắc Hà
Rời phiên chợ buổi sớm, anh Thàn Văn Duy - Chủ nhiệm CLB Ngựa Bắc Hà trở về căn nhà nằm giữa thung lũng. Duy là một ví dụ điển hình cho thế hệ trẻ vùng cao: Rời bản làng đi học rồi mang tư duy hiện đại trở về lập nghiệp trên mảnh đất cha ông. Tuy biết cưỡi ngựa từ bé nhưng Duy không chọn vai trò nài ngựa trực tiếp trên sân đấu. Anh chọn vai trò quản lý CLB ngựa hiện có khoảng 50 thành viên. Anh chia sẻ, người quản lý phải là người giữ lửa, kết nối anh em có cùng đam mê và biến di sản quê hương thành đòn bẩy kinh tế.
Lễ hội đua ngựa Bắc HàBuổi trưa tại sân nhà Duy, không khí chuẩn bị cho giải đấu chiều thứ Bảy càng trở nên sôi động. Các thành viên CLB tập trung đông đủ, người dắt ngựa, người cầm cọ sơn. Họ hối hả dùng sơn màu viết lên hông ngựa tên nhà hàng, khách sạn nổi tiếng ở Bắc Hà. Cách làm này giúp những chú ngựa trở thành “đại sứ thương hiệu” di động. Nguồn tài trợ từ các nhãn hàng giúp các nài ngựa có thêm chi phí để duy trì đàn ngựa - một thú chơi vô cùng tốn kém và kỳ công.
Kỵ sĩ Giàng Seo Vư (xã Bắc Hà), vừa vuốt bờm ngựa vừa chia sẻ: “Nuôi ngựa đua rất kỳ công. Ngoài cỏ tươi, phải cho ăn thêm ngô hạt nấu chín, trộn thêm trứng gà và thi thoảng là một chút mật ong để bồi bổ cơ bắp. Ngựa có đủ chất mới có sức rướn mạnh mẽ ở những mét cuối cùng trên đường đua”.
Anh Vư cũng tiết lộ kinh nghiệm về kỹ thuật điều khiển: “Kỹ năng của nài ngựa chiếm đến phân nửa thắng lợi. Ngựa Bắc Hà đua không yên, nài ngựa phải dùng đôi chân trần kẹp chặt vào hông ngựa. Nhưng quan trọng nhất là phải tránh những vị trí trơn trượt, đặc biệt là các miệng cống trên đường đua. Ngựa phi tốc độ cao, chỉ cần sẩy móng ở khúc cua, đạp phải mép cống là ngã nhào ngay. Người vùng cao chúng tôi thắng không kiêu, bại không nản, ngã là đứng dậy dắt ngựa chạy tiếp”.
Cuộc đua ngựa diễn ra vào đúng 15h30 thứ Bảy hàng tuần. Khi hiệu lệnh xuất phát vang lên, những chú ngựa đồng loạt lao về phía trước, bụi cuốn theo từng nhịp vó. Các nài ngựa chân trần, đầu đội mũ bảo hiểm, không sử dụng yên nhưng vẫn ngồi chắc trên lưng ngựa bằng kỹ năng và sự dẻo dai được rèn luyện qua nhiều năm. Tiếng vó dồn dập trên đường đua hòa cùng tiếng reo hò, cổ vũ của đông đảo khán giả, tạo nên bầu không khí sôi động giữa vùng cao Bắc Hà.
Francesca và Claudio, hai du khách đến từ Italy bày tỏ sự thích thú khi lần đầu theo dõi cuộc đua: “Cuộc đua ngựa này náo nhiệt không tưởng và thật tuyệt vời! Ở Italy, chúng tôi có giải đua Palio di Siena nổi tiếng, nhưng ngựa ở đó rất to. Ngựa Bắc Hà nhỏ nhắn, nhanh nhẹn và kỵ sĩ thì thật dũng cảm vì cưỡi mà không cần yên. Một tinh thần hoang sơ và thuần khiết!”.
Lễ hội đua ngựa Bắc Hà được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia ngày 27/5/2021./.
