Vũ điệu của gỗ

Chơi tu lu, tên gọi phổ thông là đánh quay, đánh cù là một trò chơi có tính đối kháng nhẹ nhàng, thu hút đông người cùng tham gia.

Tu lu (con quay), được làm từ gỗ. Đồng bào thường chọn những loại gỗ cứng để làm tu lu vì trong thi đấu, nếu đối phương bổ trúng tu lu và làm nó nứt vỡ cũng được tính là chiến thắng. Khi tham gia thi đấu, kích thước và trọng lượng tu lu được làm theo quy định của mỗi cuộc thi. Trong đời thường, tu lu được cắt gọt theo sở thích của người làm.

Người Mông và một số đồng bào dân tộc khác gọt tu lu theo hình trụ, phân khúc trên nhỏ hơn khúc dưới, ngăn cách bằng một rãnh khoét sâu để quấn dây giật. Phần trên tu lu có đầu bằng và độ dài nhỏ hơn so với phần dưới (đế quay). Đế được gọt nhọn như hình đinh, và thường được đóng thêm đinh sắt để giữ cân bằng quay tốt nhất. Gọt tu lu phải có kỹ thuật để nó có khả năng cân bằng cao nhất khi quay. Tu lu được mài bóng sẽ tăng tốc độ quay, có hình thức bắt mắt và dễ nhận diện. Toàn bộ quá trình quay của tu lu có tính quyết định lớn từ cú giật dây của người chơi. Người Mông thường chọn sợi lanh làm dây, một đầu buộc vào cái que (thường là cây trúc nhỏ) cầm để giật dây, một đầu buộc thêm sợi lông gà thấm nước để làm tăng độ ẩm cho tu lu, giúp nó chắc, bền và có độ bám dây tốt hơn, khi giật sẽ có lực mạnh hơn.

Thi đấu tu lu là một cuộc đua về tổng hòa của trí tuệ và các kỹ thuật. Những con tu lu thi đấu cần đẹp, bền, khỏe, cân bằng tốt. Người thi đấu tu lu phải luyện kỹ năng đánh giá địa bàn, cách thả tu lu và cách chọi tu lu...

Những con tu lu quay tít trên nền đất, kiên cường trước đòn tấn công của đối thủ để giữ thế, giữ địa bàn lâu nhất sẽ giành chiến thắng. Những khúc gỗ khi được tiện, gọt thành tu lu trở nên có hồn, có khí một cách diệu kỳ. Theo dõi những tu lu trên sàn đấu, người xem có thể đi từ ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác bởi chúng như có linh tính. Chúng “biết né” không va vào nhau, thậm chí trong khi đang quay chúng biết định hướng di chuyển và văng mình hạ gục đối thủ rồi tự cân bằng quay tiếp... Khi chiến thắng, chúng quay chậm dần rồi nhẹ nhàng ngả trên sân như hưởng thụ vinh quang. Trên mặt sân đấu, những con tu lu như đang trình diễn vũ điệu của gỗ.

Tuy là trò chơi đối kháng, nhưng tu lu không tạo ra sự cay cú, hậm hực cho người chơi mà tạo ra tiếng cười sảng khoái, sự hò reo cổ vũ của cả người chơi và người xem. Dù bên nào thắng, thua thì tan cuộc cũng để lại niềm hân hoan, vui vẻ. Tu lu tựa như những đứa trẻ, thi đấu với tâm hồn trong sáng, tiếng hò reo, tiếng cười giòn tan, sảng khoái bao trùm không gian. Vì vậy, Tu lu được nhiều địa phương như Hà Giang (Tuyên Quang), Sơn La, Lai Châu.., đặc biệt là nơi tập trung đông đồng bào Mông sinh sống đưa vào danh mục trò chơi dân gian thi đấu trong các dịp lễ hội, ngày hội thể dục thể thao, lễ tết.

Trẻ em ở nhiều vùng nông thôn nói chung, vùng đồng bào dân tộc thiểu số nói riêng hầu như ai cũng biết đến tu lu (con quay). Các bé trai thích thú với việc chế tạo lu lu và tìm cách chinh phục đỉnh cao của nghệ thuật chơi trò dân gian này. Chơi tu lu là rèn luyện cả trí lực, thể lực và sự khéo léo. Các em nhỏ phải học cách hiểu cơ chế vận động của tu lu, đánh giá được những tình huống sẽ đối mặt và khéo léo điều khiển sức lực, độ mềm dẻo phù hợp của cánh tay, độ lắc và giật của cổ tay khi tung tu lu... Mỗi cuộc chơi tu lu, tiếng cười giòn tan của các em vang vọng núi rừng, thôn bản.

Ngày nay, với sự hiện diện của điện thoại thông minh và các sản phẩm giải trí hiện đại, trò chơi tu lu (đánh quay) không còn được chơi phổ biến, thường xuyên và hấp dẫn đông đảo trẻ em. Sự mai một, vắng bóng của những trò chơi dân gian là điều rất đáng tiếc. Tiếc vì nét đẹp văn hóa từ những trò chơi dân gian truyền thống đang mai một, và tiếc khi những đứa trẻ mải mê với các trò game ảo, dễ gây hại cho tinh thần mà không biết đến các trò chơi rèn luyện tổng thể trí tuệ, thể lực, cảm xúc như trò chơi tu lu.

Thiết nghĩ, ngoài các dịp lễ hội, ngày tết... các địa phương nên tổ chức các giờ ngoại khóa thể thao lồng ghép các trò chơi dân gian, thành lập và duy trì hoạt động thường xuyên các câu lạc bộ, trong đó có câu lạc bộ chơi tu lu. Trò chơi dân gian tu lu sẽ trình diễn vũ điệu của gỗ và mang đến tiếng cười sảng khoái cho các em nhỏ.