Một nghi lễ trong lễ Khăm bản của người Lào bản Pa Xa Lào, xã Thanh Yên, tỉnh Điện Biên"Khăm bản" - theo truyền thống của dân tộc Lào là lễ cúng bản, cúng mường, cầu mong thần linh và Tổ tiên phù hộ cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, người người khỏe mạnh, bản làng yên vui. Đây là một trong những nghi lễ quan trọng nhất trong năm, thường được tổ chức vào dịp tháng Tư, trùng với Tết cổ truyền Bunpimay của người Lào.
Điểm đặc biệt của lễ hội ở Pa Xa Lào là phần nghi lễ vẫn được gìn giữ gần như nguyên vẹn. Ngày 17/4, người dân trong bản chuẩn bị lễ vật, dựng không gian thờ cúng và cùng nhau rước lễ đến “Thiêng lông” - khu vực linh thiêng của bản. Theo quan niệm của đồng bào, đây là nơi thần linh cai quản đất đai, sông suối và che chở cho dân bản.
Tại đây, thầy mo thay mặt cộng đồng thực hiện nghi thức báo cáo với thần linh, mời Tổ tiên về ăn Tết, chứng giám lòng thành của con cháu. Trong tiếng chiêng, tiếng trống và khói hương nghi ngút, lời khấn vang lên như một bản giao ước giữa con người với đất trời: cầu cho mưa xuống đúng vụ, lúa đầy bồ, trâu bò đầy chuồng, trẻ nhỏ khỏe mạnh, người già bình an.
Không khí linh thiêng ấy còn thể hiện ở những quy ước rất đặc biệt của cộng đồng. Trong suốt những ngày diễn ra lễ Khăm bản, người dân hạn chế đi lại bằng xe cơ giới, không gây gổ, không to tiếng, không để xảy ra mâu thuẫn. Mỗi người đều tự nhắc mình sống chan hòa, giữ sự thành kính và tinh thần đoàn kết tuyệt đối. Người Lào tin rằng nếu trong những ngày này bản làng thuận hòa, không có điều xui rủi, thì cả năm sẽ bình an, no đủ.
Vui hội té nướcSau khi hoàn thành các nghi thức tâm linh, mọi người cùng nhau bước vào hội té nước trong tiếng cười rộn rã. Người già, trẻ nhỏ, khách phương xa, ai cũng có thể cầm chậu, gáo, chai… để té nước lên nhau. Không ai giận, không ai né tránh. Bởi với người Lào, nước là sự sống. Té nước là để gửi cho nhau lời chúc may mắn, sức khỏe và hạnh phúc. Những giọt nước mát lành cũng được tin là sẽ cuốn đi điều không may của năm cũ, gột rửa buồn phiền, mở ra một khởi đầu mới. Càng được té nhiều nước, người ta càng tin rằng mình sẽ gặp nhiều may mắn.
Bên cạnh hội té nước, lễ Khăm bản còn mở ra một không gian văn hóa cộng đồng giàu sức sống. Khắp bản là những điệu múa lăm vông uyển chuyển, tiếng khèn, tiếng trống rộn rã. Phụ nữ Lào trong váy áo truyền thống duyên dáng, mái tóc búi cao, cài hoa tươi, vừa múa vừa mời khách nhập vòng xòe.
Du khách đến lễ hội còn có dịp thưởng thức những món ăn đặc trưng của người Lào như xôi nếp nương, cá nướng, pa pỉnh tộp, gà nướng mắc khén, canh măng đắng, rượu cần. Nhiều gia đình mở cửa đón khách, giới thiệu nghề dệt, nghề đan lát, cách làm bánh, cách thêu váy áo truyền thống. Không gian ấy khiến lễ hội không chỉ là nơi để xem, mà còn là nơi để sống cùng văn hóa.
Những năm gần đây, lễ Khăm bản ở Thanh Yên ngày càng thu hút du khách. Đó là tín hiệu đáng mừng, bởi văn hóa chỉ thực sự có sức sống khi được cộng đồng gìn giữ và được xã hội quan tâm. Một lễ Khăm bản hấp dẫn không nằm ở sân khấu lớn hay những màn trình diễn cầu kỳ. Điều khiến người ta nhớ nhất chính là cảm giác được đứng giữa bản làng, nghe lời khấn vang lên dưới tán cây đầu bản, được người dân té cho những gáo nước mát và nhận lấy lời chúc bình an đầu năm…
Tham dự lễ Khăm bản ở Thanh Yên, có lẽ mỗi người tự nhận thức được rằngđiều quý giá nhất không hẳn chỉ là sự đông vui, mà là được chứng kiến cách một cộng đồng đang kiên trì giữ lấy ký ức, niềm tin và bản sắc văn hóa dân tộc giữa nhịp sống hiện đại./.
