Các hoạt động văn hóa trong lễ hội Xên bản, Xên mường góp phần gắn kết cộng đồng"Xên” trong tiếng Thái có nghĩa là cúng, là tạ ơn. Xên bản là lễ cúng thần bảo hộ bản làng; Xên mường có quy mô lớn hơn, là nghi lễ chung của cả một vùng. Thầy mo - người am hiểu phong tục chủ trì nghi lễ, dâng lễ vật lên thần linh, cầu cho mưa thuận, gió hòa, mùa màng bội thu, gia súc sinh sôi, dân bản khỏe mạnh. Trong không gian trang nghiêm ấy, tiếng chiêng, tiếng trống vang lên như lời mời Tổ tiên, thần linh về chứng giám tấm lòng con cháu.
Giá trị sâu sắc của Xên bản, Xên mường trước hết nằm ở tinh thần tri ân. Người Thái quan niệm, đất đai, sông suối, núi rừng đều có linh hồn. Con người muốn sống bình yên thì phải biết kính trọng, giữ gìn thiên nhiên. Lễ hội vì thế không chỉ mang yếu tố tâm linh, mà còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm bảo vệ rừng, giữ nguồn nước, gìn giữ ruộng nương, những yếu tố quyết định sự bền vững của đời sống.
Theo PGS.TS. Khổng Diễn, nguyên Viện trưởng Viện Dân tộc học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho biết: “Xên bản, Xên mường là hình thức tự quản cộng đồng rất đặc sắc. Thông qua nghi lễ, người Thái củng cố luật tục, nhắc nhở nhau về đạo lý sống, về tinh thần đoàn kết. Đây là nền tảng để bản mường ổn định và phát triển lâu dài”. Nhận định ấy cho thấy lễ hội không chỉ có giá trị tâm linh, mà còn mang ý nghĩa xã hội sâu sắc.
Sau phần lễ là phần hội rộn rang với điệu xòe đoàn kết, tiếng khèn bè, tiếng trống rộn rã. Vòng xòe mở rộng, già trẻ, trai gái, khách phương xa cùng nắm tay nhau trong nhịp điệu hào sảng. Chính vòng tay ấy là biểu tượng của sự gắn kết bền chặt. Trong ngày hội, mọi hiềm khích nếu có cũng được hóa giải, mọi người cùng chung niềm vui, cùng gửi gắm ước mong về một năm mới an lành.
Xên bản, Xên mường là lễ hội quạn trọng trong đời sống tâm linh của đồng bào TháiKhông chỉ nuôi dưỡng đời sống tinh thần, Xên bản, Xên mường còn góp phần thúc đẩy kinh tế. Những năm gần đây, nhiều địa phương đã đưa lễ hội vào các chương trình du lịch văn hóa, thu hút đông đảo du khách. Khách đến tham dự không chỉ được chứng kiến nghi thức truyền thống, mà còn thưởng thức ẩm thực, mua sản phẩm thổ cẩm, trải nghiệm homestay trong nhà sàn. Nhờ đó, nhiều gia đình có thêm nguồn thu nhập, đời sống vật chất được cải thiện rõ rệt.
Giữa không gian núi rừng hùng vĩ, hình ảnh thầy mo thành kính trước mâm lễ, vòng xòe nối dài trong ánh lửa đêm hội như biểu tượng của sự tiếp nối. Xên bản, Xên mường không chỉ giữ yên bản mường về mặt tâm linh, mà còn giữ yên lòng người, giữ vững niềm tin. Đó là niềm tin vào sức mạnh đoàn kết, vào bản sắc văn hóa, vào con đường phát triển bền vững mà đồng bào Thái đang đồng hành cùng cả nước.
Mỗi mùa lễ hội đi qua, những hạt giống niềm tin lại được gieo xuống cộng đồng. Và từ Xên bản, Xên mường - nét đẹp độc đáo của người Thái, khát vọng ấm no, hạnh phúc tiếp tục được thắp sáng, lan tỏa giữa đất trời Tây Bắc./.
