Ẩm thực của người Thái Mường Lò

Mường Lò là thung lũng lòng chảo lớn thứ hai Tây Bắc, nằm ở trung tâm thị xã Nghĩa Lộ (trước đây thuộc tỉnh Yên Bái, này là tỉnh Lào Cai). Là cửa ngõ phía Tây Nam của tỉnh Lào Cai mới, Mường Lò cách trung tâm tỉnh lỵ Lào Cai và Thủ đô Hà Nội khoảng hơn 200 km, là trạm dừng chân quan trọng trên cung đường khám phá Trạm Tấu, Mù Cang Chải. Nơi đây nổi tiếng là "thủ phủ" của người Thái đen với cảnh quan trù phú, di sản văn hóa phi vật thể Xòe Thái được UNESCO công nhận và cũng là nơi lưu giữ trọn vẹn phong tục, tập quán, kiến trúc nhà sàn và ẩm thực truyền thống.

Người Thái đen rất coi trọng lúa, gạo, gà, cá, các loại rau rừng và rau củ trồng trọt. Một phần nhờ có truyền thống văn minh lúa nước với nhiều kinh nghiệm đắp phai, tạo mương, bắc máng đưa nước vào ruộng mà người Thái đen tạo nên cánh đồng Mường Lò nổi tiếng. Từ những hạt gạo thơm ngon nổi tiếng, qua bàn tay khéo léo của người phụ nữ Thái đã trở thành những món ăn thơm ngon, độc đáo. Đặc sắc nhất phải kể đến món "Xôi ngũ sắc”. Để tạo được các màu sắc đẹp mắt như đỏ, đen, tím, xanh, vàng bên cạnh màu trắng nguyên thủy của gạo, người Thái đen Mường Lò đã dùng các loại lá, hoa, củ truyền thống để tạo màu tự nhiên, vừa thơm ngon, vừa tốt cho sức khỏe. Đó là các loại lá “khẩu cắm đăm, khẩu cắm đeng”, hoa bi-óoc phón và pha trộn giữa hai màu để tạo ra màu khác. Đĩa xôi ngũ sắc dẻo thơm, xinh xắn như một bông hoa ban huyền thoại chính là một trong những nét đặc sắc nhất của ẩm thực người Thái Mường Lò.

Trong chế biến ẩm thực, người Thái đen Mường Lò chủ yếu sử dụng phương thức hấp và nướng để các nguyên liệu giữ được độ ngọt và mùi vị tự nhiên nhất chứ ít dùng dầu mỡ. Rau xôi tổng hợp là một trong những món ăn kết hợp nhiều nguyên liệu rau, củ rất dễ kiếm trong tự nhiên nhưng qua cách chế biến cầu kỳ hơn một chút đã trở thành món ngon độc đáo. Từ các loại rau có vị ngọt như phắc cát (rau cải), phắc ót (rau ngót), phắc uốt (ngọn mướp) kết hợp cùng một số loại có hương vị lạ như “nó khá” (mầm riêng), mác quanh (quả cà gai), phắc nam (rau thối), thêm vào đó là gia vị gừng, ớt, hạt sẻn, muối… tất cả được trộn đều rồi xôi trong chõ chừng 30 phút là có món ngon mà bất cứ ai được ăn một lần là nhớ mãi.

Nếu đến Mường Lò vào thời điểm tiết trời thu mát mẻ, đang độ người dân bắt đầu thu hoạch vụ mùa thì bạn sẽ được người Thái nơi đây mời các món ngon chế biến từ cốm. Cháo cốm nấu vịt cũng chính là một món ăn không thể thiếu trong mâm cơm ngày Tết Xíp Xí của người Thái đen Mường Lò. Sự độc đáo, thơm ngon của các món ăn trong ẩm thực người Thái không chỉ làm say lòng du khách khi đến vùng đất này mà chính những người con dân tộc Thái cũng yêu thích nét đẹp của dân tộc mình và có ý thức giữ gìn.

Người Thái đen Mường Lò vẫn giữ được nếp ba, bốn thế hệ cùng chung sống hòa thuận trong một mái nhà. Có được điều đó bởi họ rất coi trọng các quy tắc nền nếp, trên - dưới trong gia đình. Khi ngồi mâm cơm cũng có quy tắc nhất định và các thế hệ luôn ý thức tự giác thực hiện. Nói đến nét đẹp trong văn hóa ẩm thực của người Thái Tây Bắc không thể không nói đến tục lệ uống rượu. Trong tiệc rượu tiếp khách, bao giờ chủ nhà cũng đặt ở đầu mâm hai chén nhỏ gọi là "chẻn nóng”. Khi chủ và khách nâng chén đầu, trước khi uống bao giờ cũng rót vào hai chén rượu đó và rót xuống khe sàn chút rượu từ chén của mình. Rồi chủ và khách "Khắp mơi lảu”, tức là hát mời rượu. Lời hát thường là hỏi thăm và chúc những điều tốt lành, chén rượu thành chén tình chén nghĩa.

Những năm gần đây, khi du lịch cộng đồng phát triển mạnh ở vùng Mường Lò - Nghĩa Lộ, nhiều gia đình người Thái đen đã ý thức khai thác nét đẹp trong văn hóa ẩm thực dân tộc mình để giới thiệu với du khách, tạo được nét độc đáo và ấn tượng thu hút du khách trong mỗi chuyến tham quan, trải nghiệm.

Có thể nói, trong văn hóa ẩm thực của người Thái đen Mường Lò có rất nhiều món ăn mang tính biểu tượng văn hóa. Chúng không chỉ đẹp về hình thức, màu sắc, ngon bổ về thành phần dinh dưỡng, cầu kỳ trong cách chế biến với rất nhiều gia vị và phụ gia phong phú, mà mỗi món ăn còn truyền tải những ý nghĩa nhân văn sâu sắc và mang đậm bản sắc văn hóa của cộng đồng người Thái. Đó chính là một nét đẹp cần giữ gìn và phát huy trong đời sống mới hôm nay.