Lớp học xóa mù chữ trên đỉnh Tây Côn Lĩnh

Khi người lớn trở lại lớp học

Ở thôn Túng Quá Lìn, xã Tân Tiến, tỉnh Tuyên Quang, những buổi tối mùa hè năm 2026 có thêm một nhịp sinh hoạt đặc biệt. Sau ngày dài làm nương, làm ruộng, người dân lại chuẩn bị sách vở, vượt những lối mòn giữa núi rừng để đến lớp học chữ tại Nhà văn hóa thôn.

Lớp học quy tụ 25 học viên đến từ hai thôn Túng Quá Lìn và Chúng Phùng. Người lớn tuổi nhất đã 60 tuổi, trong khi học viên nhỏ nhất mới 12 tuổi. Khoảng cách thế hệ không ngăn được những người cùng chung mong muốn biết đọc, biết viết ngồi bên nhau, bắt đầu từ những bài học cơ bản nhất.

Theo thông tin từ Cổng Thông tin Điện tử xã Tân Tiến, lớp học được tổ chức vào các tối thứ Hai, thứ Tư và thứ Năm hằng tuần. Việc bố trí thời gian học vào buổi tối giúp người dân có thể duy trì công việc sản xuất, chăm lo gia đình mà vẫn tham gia học tập.

Hơn 60% trong tổng số 151 hộ dân tại hai thôn thuộc diện nghèo và cận nghèo. Điều kiện kinh tế còn khó khăn, địa hình cách trở cùng những hạn chế trong tiếp cận giáo dục khiến việc học chữ của một bộ phận người dân chưa được thực hiện đầy đủ.

Bởi vậy, lớp học không đơn thuần là nơi bổ sung kiến thức phổ thông, mà còn là cơ hội để những người từng bỏ lỡ việc học khi còn nhỏ tiếp tục thực hiện mong muốn của mình.

Từ kinh nghiệm sống đến tri thức mới

Trong đời sống cộng đồng vùng cao, tri thức không chỉ nằm trong sách vở. Đó còn là kinh nghiệm chọn giống, canh tác trên đất dốc, dự báo thời tiết qua những dấu hiệu tự nhiên, sử dụng cây cỏ trong sinh hoạt và gìn giữ phong tục, tập quán của dân tộc. Những hiểu biết ấy được tích lũy qua lao động, quan sát và truyền dạy giữa các thế hệ.

Với đồng bào Mông ở Túng Quá Lìn và Chúng Phùng, cuộc sống gắn bó lâu đời với nương rẫy đã hình thành vốn kinh nghiệm thực tiễn quý giá. Tuy nhiên, khi nhu cầu tiếp cận thông tin, chính sách, kỹ thuật sản xuất và các dịch vụ xã hội ngày càng tăng, việc biết đọc, biết viết trở thành một kỹ năng thiết thực.

Nếu kinh nghiệm dân gian giúp con người thích nghi với môi trường sống, thì chữ viết tạo điều kiện để tiếp nhận, ghi chép và trao đổi những tri thức mới. Hai nguồn tri thức có thể bổ sung cho nhau, giúp người dân vừa gìn giữ những hiểu biết được trao truyền, vừa chủ động tìm kiếm phương thức sản xuất và tổ chức cuộc sống phù hợp với điều kiện hiện nay.

Từ góc nhìn ấy, xóa mù chữ không chỉ là dạy đánh vần hay tập viết. Đây còn là quá trình mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, giúp người dân có thêm công cụ để tìm hiểu chính sách, thực hiện các thủ tục cần thiết và lựa chọn cách làm phù hợp với gia đình.

Nhiều học viên ban đầu còn lúng túng khi phát âm tiếng phổ thông, cầm bút và viết những nét chữ đầu tiên. Với những người đã quen lao động chân tay, việc học lại từ đầu đòi hỏi sự kiên trì của cả người dạy lẫn người học. Những tiến bộ ban đầu có thể bắt đầu từ việc viết được tên mình, đọc một dòng thông tin hay ghi lại những điều cần thiết trong sinh hoạt hằng ngày. Đó là những thay đổi nhỏ nhưng có ý nghĩa thiết thực đối với người vốn ít có cơ hội tiếp cận chữ viết.

Đồng hành để gieo chữ

Một trong những trở ngại của công tác xóa mù chữ là thay đổi nhận thức về việc học. Khi phần lớn thời gian dành cho lao động sản xuất, một số người từng cho rằng không biết đọc, biết viết vẫn có thể duy trì cuộc sống như trước. Vì thế, vận động người dân đến lớp cần sự kiên trì, gần gũi và gắn với những nhu cầu thực tế của cộng đồng.

Tại Tân Tiến, bên cạnh hoạt động giảng dạy, chiến sĩ Công an xã còn đồng hành với người dân, hướng dẫn những kiến thức cơ bản và giải thích các chính sách, quy định pháp luật bằng cách diễn đạt dễ hiểu. Qua những buổi học, cán bộ có thêm điều kiện tìm hiểu hoàn cảnh, khó khăn của từng gia đình; người dân cũng có cơ hội trao đổi, chia sẻ những vấn đề trong đời sống.

Sự hỗ trợ này góp phần làm cho lớp học trở thành không gian gần gũi, nơi việc học chữ gắn với những vấn đề người dân gặp phải hằng ngày. Tri thức vì vậy không còn là điều xa vời, mà hiện diện trong những tình huống cụ thể của cuộc sống.

Để lớp học duy trì hiệu quả, việc tổ chức dạy và học cần tiếp tục phù hợp với độ tuổi, trình độ tiếp thu và điều kiện sinh hoạt của học viên. Những kiến thức đọc, viết cơ bản cũng cần được củng cố thông qua thực hành thường xuyên, gắn với các tình huống quen thuộc như đọc thông báo, ghi chép, tìm hiểu hướng dẫn sản xuất và thực hiện thủ tục hành chính.

Mở thêm cánh cửa cho thế hệ sau

Lớp học tại Túng Quá Lìn và Chúng Phùng cho thấy hành trình tiếp cận tri thức của người dân vùng cao không nhất thiết bắt đầu từ những điều lớn lao. Đôi khi, đó chỉ là quyết tâm dành một phần thời gian sau ngày lao động để học thêm vài chữ, viết thêm một dòng và từng bước vượt qua mặc cảm vì chưa biết đọc, biết viết.

Với những học viên lớn tuổi, đến lớp là cơ hội hoàn thiện điều còn dang dở. Với những người trẻ hơn, việc học chữ có thể tạo nền tảng để tiếp tục học tập, tiếp nhận thông tin và mở rộng cơ hội trong tương lai.

Về lâu dài, xóa mù chữ sẽ phát huy ý nghĩa rõ hơn khi được kết hợp với việc bảo tồn tiếng nói, chữ viết dân tộc, truyền dạy tri thức dân gian và phổ biến kiến thức sản xuất phù hợp với điều kiện địa phương. Người dân cần được tạo điều kiện để tiếp cận tri thức mới mà không phải đánh đổi những giá trị văn hóa đã làm nên bản sắc cộng đồng.

Giữa những sườn núi quanh năm mây phủ của Tây Côn Lĩnh, ánh đèn lớp học mỗi tối không chỉ soi sáng trang vở của 25 học viên. Ánh sáng ấy còn gợi mở một hành trình rộng hơn: hành trình kết nối kinh nghiệm của bản làng với tri thức của thời đại, để mỗi người có thêm cơ hội làm chủ cuộc sống và trao truyền những giá trị tốt đẹp cho thế hệ mai sau./.