Bánh Namparang - Dư vị văn hóa trong căn bếp của người Chăm

Nghệ thuật từ lửa than và đôi bàn tay

Buổi sáng ở Hà Bao 2 bắt đầu bằng ánh lửa đỏ trong gian bếp của bà Phao Sy Dah. Bên chiếc chảo nhỏ, người phụ nữ Chăm thoăn thoắt cho bột vào khuôn, đậy nắp đất nung đã được hong nóng trên bếp than. Không cần đồng hồ đo nhiệt hay những thiết bị hiện đại, bà nhận biết độ chín của bánh bằng kinh nghiệm tích lũy qua gần hai thập niên gắn bó với nghề.

Chỉ vài phút sau, chiếc nắp được nhấc lên, để lộ mặt bánh vàng nhẹ, điểm những hạt mè rang. Hương thơm lan ra từ gian bếp, phảng phất vị ngọt dịu của đường thốt nốt. Bánh có dáng tròn, phần giữa nở cao, lớp ngoài hơi giòn, bên trong mềm xốp.

Vẻ giản dị ấy là kết quả của sự phối hợp nhịp nhàng giữa nguyên liệu, dụng cụ và kinh nghiệm của người làm. Bột phải được pha với tỷ lệ phù hợp; than cần đủ nóng; chiếc nắp đất nung phải giữ được nhiệt độ thích hợp để bánh chín đều từ hai phía. Nắp chưa đủ nóng, bánh dễ sượng; quá nóng, bánh có thể cháy khét. Những điều tưởng chừng nhỏ nhặt lại quyết định chất lượng của cả mẻ bánh. Kỹ thuật sử dụng nắp đất nung là một đặc điểm đáng chú ý trong cách chế biến Namparang của đồng bào Chăm. Phương thức nướng thủ công này không chỉ tạo nên độ xốp và lớp vỏ đặc trưng mà còn cho thấy sự tinh tế trong kinh nghiệm ẩm thực được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Hơn 18 năm làm bánh, bà Phao Sy Dah vẫn duy trì nhịp lao động quen thuộc. Ngày thường, bà làm khoảng 80 chiếc, bán với giá 6.000 đồng mỗi chiếc. Những chiếc bánh được trao tận tay khách hàng, có người thưởng thức ngay khi còn nóng, có người mua về làm quà.

Với bà, làm bánh không đơn thuần là công việc tạo thu nhập. Đó còn là cách gìn giữ món ăn của dân tộc mình. Bà học nghề từ mẹ, rồi kiên nhẫn thực hành để thành thạo từng công đoạn. Nay, khi vẫn còn sức khỏe và khách hàng yêu thích, bà tiếp tục nhóm bếp, mong con cháu biết làm và hiểu giá trị của món bánh truyền thống.

Từ căn bếp gia đình đến nếp sống cộng đồng

Trong văn hóa ẩm thực, có những món ăn được nhớ đến bởi nguyên liệu đặc biệt, có món lại lưu dấu bởi cách chế biến. Namparang hội tụ cả hai yếu tố, nhưng điều khiến món bánh có sức sống lâu bền còn nằm ở vị trí của nó trong đời sống gia đình và cộng đồng Chăm.

Chị Ali Ha ở Hà Bao 2 cũng học làm Namparang từ mẹ. Những bài học đầu tiên không diễn ra trong lớp học hay qua sách hướng dẫn, mà bắt đầu bằng việc đứng bên bếp quan sát. Chị nhìn mẹ chuẩn bị bột, canh lửa, đậy nắp rồi mở bánh đúng lúc. Qua những lần phụ giúp và thực hành, chị dần làm chủ các công đoạn.

Cách truyền nghề ấy mộc mạc nhưng hiệu quả. Kiến thức không nằm riêng trong những công thức định lượng mà còn được gửi gắm trong cảm nhận của đôi bàn tay, khả năng quan sát màu bánh, nhận biết sức nóng và điều chỉnh thao tác theo từng mẻ nướng. Đó là thứ kinh nghiệm khó có thể chuyển tải trọn vẹn bằng lời, chỉ có thể tiếp nhận đầy đủ qua quá trình học hỏi và thực hành.

Trong đời sống văn hóa của đồng bào Chăm, bánh Namparang hiện diện trong nhiều dịp quan trọng như lễ, Tết, cưới hỏi... Không chỉ là món ăn đãi khách, những chiếc bánh còn thể hiện sự hiếu khách, lòng trân trọng của gia chủ và góp phần gắn kết tình cảm cộng đồng.

Giữ vị bánh, giữ hồn quê

Namparang ngày nay không chỉ hiện diện trong căn bếp của nhiều gia đình Chăm mà còn dần trở thành hương vị được du khách tìm kiếm khi đến Vĩnh Hậu. Cách làm bánh bằng chảo nhỏ và nắp đất nung tạo nên sự tò mò; hương thơm của đường thốt nốt và mè rang khiến nhiều người muốn thưởng thức. Với những vị khách đã quen thuộc, chiếc bánh còn là món quà gợi nhớ những lần trở lại vùng đất này.

Chị Nguyễn Thị Bích Thùy, du khách đến từ phường Hà Đông, Thành phố Hà Nội cho biết: Chị đã thưởng thức bánh Namparang từ khoảng năm 2020. Vị bánh thơm, ngọt vừa phải và ngon nhất khi còn nóng khiến mỗi lần đến địa phương, chị đều mua một ít mang về cho gia đình.

Theo ông Du Số, Bí thư Chi bộ ấp Hà Bao 2, trong tổng số 1.551 hộ dân của ấp có 488 hộ đồng bào Chăm. Bên cạnh phát triển kinh tế gia đình, một số hộ vẫn duy trì nghề truyền thống, trong đó có làm bánh Namparang. Có người làm thường xuyên để bán, có người chỉ làm vào những dịp lễ, Tết. Dù quy mô khác nhau, những căn bếp ấy vẫn góp phần giữ cho món bánh hiện diện trong đời sống cộng đồng.

Gìn giữ một món ăn truyền thống không chỉ là bảo toàn hương vị hay duy trì một công thức chế biến. Điều quan trọng là giữ được những người biết làm, những gia đình sẵn lòng truyền nghề và môi trường văn hóa để món ăn tiếp tục có chỗ đứng trong đời sống đương đại.

Từ những điều bình dị ấy, Namparang tiếp tục kể câu chuyện về quê hương, về ký ức gia đình và sức sống của văn hóa truyền thống trong dòng chảy hôm nay./.