Những món ăn đậm chất văn hoá dân tộc Ba-na tại làng rượu nước nóngBao đời nay, người Ba-na làng M2, M3 sống quanh làng rượu nước nóng - một địa chỉ du lịch mới hình thành chừng chục năm nay ở thôn Vĩnh Trường vẫn giữ nguyên nếp sống dân dã. Họ tận dụng miệng một mạch nước nóng tự nhiên để làm “bếp” chế biến thực phẩm.
Trong ba món chính thì gà luộc hoặc hấp là “linh hồn”. Gà ở đây không phải gà công nghiệp mà là gà ri mái địa phương, thân tròn, nhỏ con, trọng lượng từ 1,3kg đến 1,5kg, được thả rông trên nương rẫy. Chúng lớn lên bằng cách ăn cỏ cây, côn trùng, uống nước suối có mạch khoáng nóng và đặc biệt được bổ sung “hèm rượu”, là phần xác gạo sau khi chưng cất rượu.
Nghe qua có vẻ mộc mạc, nhưng chính chế độ nuôi ấy tạo nên sự khác biệt. Thịt gà săn chắc, dai giòn, da vàng tự nhiên, vị ngọt đậm là những ưu điểm nổi trội mà gà nuôi nhốt không thể có được. Gà được chọn chế biến phải là gà mái tơ, mặt đỏ, khi khách đặt ăn mới bắt đầu làm thịt, sau khi qua sơ chế chỉ cần đem luộc cùng nước suối nóng hoặc hấp cách thuỷ, thêm ít lá chanh. Gà chín, da căng mọng, vàng ươm, hòa quyện cùng mùi lá chanh lan tỏa hương thơm quyến rũ.
Cách thưởng thức cũng rất “đúng chất” đồng bào Ba-na: Xé tay, chấm muối ớt xanh vắt chanh. Vị cay, chua, mặn nâng đỡ vị ngọt tự nhiên của thịt lan tỏa nơi đầu lưỡi, hậu vị sâu và ấm như chính mạch nước đã nuôi dưỡng sinh kế cho dân làng.
Ăn gà không thể thiếu cháo. Cháo ở đây không phải món phụ mà là phần hoàn chỉnh của trải nghiệm ẩm thực. Gạo rang tạo độ thơm, nước luộc gà làm nền, thêm huyết và lòng xào kỹ, rắc tiêu, rau răm. Bát cháo sánh, nóng, béo vừa phải, giúp cân bằng vị giác sau từng miếng thịt gà đậm đà. Một cách kết hợp đơn giản nhưng hợp lý, cho thấy kinh nghiệm lâu đời của cư dân địa phương trong việc ăn sao cho tròn vị. Thưởng thức thịt gà chấm muối ớt, húp thêm tô cháo nóng hổi, làm thêm ly rượu nước nóng nữa thì không còn gì tuyệt bằng.
Không cần nồi niêu, chỉ cần thả trứng vào miệng mạch nước nóng từ 5-7 phút là có ngay món trứng luộc chín tới.Nếu gà là điểm nhấn thì trứng luộc lại là minh chứng rõ nhất cho sự thú vị của “bếp nước nóng”. Không cần nồi niêu, chỉ cần thả trứng vào miệng mạch nước từ 5-7 phút là có ngay món trứng luộc chín tới. Lòng trắng mềm, lòng đỏ dẻo, giữ được độ béo tự nhiên. Một cách nấu không thể đơn giản hơn nhưng lại khiến nhiều du khách tò mò và thích thú.
Món thứ ba là rau rừng tưởng như chỉ để “ăn kèm”, nhưng thực chất là phần không thể thiếu để hoàn chỉnh triết lý ẩm thực. Rau do người Ba-na hái trong tự nhiên mỗi ngày, tùy mùa, tùy rừng. Không trồng đại trà, không bảo quản dài ngày nên rau giữ nguyên độ tươi, vị đắng nhẹ, chát dịu hoặc ngọt thanh giúp cân bằng dinh dưỡng, giải nhiệt cơ thể. Thật là một lựa chọn hợp lý trong điều kiện khí hậu nóng bức ở Tây Nguyên.
Đặt ba món cạnh nhau, có thể thấy rõ một logic xuyên suốt: Nguyên liệu tại chỗ - chế biến tối giản - tôn trọng tự nhiên. Ở góc độ kinh tế, mô hình này cũng tạo ra nhiều giá trị đáng chú ý. Nguyên liệu được thu mua trực tiếp từ người Ba-na địa phương, từ con gà, quả trứng đến bó rau rừng, giúp hình thành một chuỗi liên kết nhỏ nhưng bền vững, nơi du lịch không tách rời cộng đồng mà quay lại nuôi sống chính cộng đồng ấy.
Chục năm qua, hoạt động của làng rượu nước nóng đã góp phần quảng bá sản phẩm địa phương, quảng bá du lịch, giới thiệu văn hoá dân tộc Ba-na thông qua những món ăn đậm chất địa phương… Song nhìn rộng hơn, câu chuyện ẩm thực ở làngrượu nước nóng không chỉ là chuyện ăn uống. Đó là cách một cộng đồng cùng với doanh nghiệp giữ lại phương thức sống truyền thống trong bối cảnh du lịch phát triển nhanh. Không biến tấu quá đà để chiều thị hiếu mà giữ nguyên những gì vốn có và để chính sự nguyên bản ấy lôi cuốn du khách thông qua những bữa ăn mộc mạc, giản dị nhưng nhớ mãi không quên./.
