Chợ phiên Mường Quạ là không gian văn hóa đặc sắc, góp phần gìn giữ bản sắc các dân tộc và thu hút du khách đến với vùng Môn SơnTrải qua nhiều thế hệ, chợ phiên Mường Quạ không đơn thuần là nơi trao đổi hàng hóa mà đã trở thành một thiết chế văn hóa truyền thống, nơi các giá trị vật thể và phi vật thể được gìn giữ, trao truyền và tái hiện trong đời sống thường nhật. Trong bối cảnh phát triển kinh tế và hội nhập, việc bảo tồn không gian văn hóa này đang mở ra hướng đi mới cho phát triển du lịch cộng đồng và sinh kế bền vững ở miền Tây Nghệ An.
Mường Quạ là vùng đất giàu truyền thống lịch sử, nằm trong vùng đệm của Vườn quốc gia Pù Mát. Phiên chợ được họp theo định kỳ, gắn bó mật thiết với nhịp sống của cư dân miền núi. Sau những ngày lên nương, vào rừng hay đánh bắt cá trên sông Giăng, người dân lại tụ họp về chợ để trao đổi sản vật và gặp gỡ người thân, bạn bè. Không khí ấy đã tồn tại hàng trăm năm, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của đồng bào.
Nhiều quầy hàng bày bán các sản phẩm nông sản, nhu yếu phẩm, sản phẩm thủ công mỹ nghệ của đồng bào dân tộc Thái và Đan Lai như váy, áo thổ cẩm, cá suối, măng rừng, cơm lam...Điều đặc biệt ở chợ phiên Mường Quạ là giá trị văn hóa luôn lớn hơn giá trị thương mại. Người đến chợ không chỉ để mua bán mà còn để thăm hỏi nhau, chia sẻ kinh nghiệm sản xuất, trao đổi giống cây trồng, vật nuôi, tìm kiếm cơ hội hợp tác và duy trì những mối quan hệ cộng đồng. Đối với nhiều người cao tuổi, mỗi phiên chợ là dịp gặp lại bạn cũ; với lớp trẻ, đó là không gian giao lưu, tìm hiểu và tiếp nối những phong tục tốt đẹp của dân tộc mình.
Không gian chợ mang đậm hơi thở của núi rừng. Các gian hàng bày bán măng rừng, nấm hương, mộc nhĩ, rau dớn, mật ong, cá mát sông Giăng, gạo nếp nương, hạt dổi, mắc khén, cùng nhiều loại dược liệu được đồng bào thu hái từ rừng. Bên cạnh đó là những sản phẩm thủ công như váy áo thổ cẩm, khăn piêu, gùi tre, giỏ mây, dao rèn và các vật dụng sinh hoạt được làm hoàn toàn bằng phương pháp truyền thống. Mỗi sản phẩm đều phản ánh tri thức địa phương trong khai thác tài nguyên thiên nhiên, khả năng thích ứng với môi trường và sự khéo léo của người thợ vùng cao.
Ẩm thực cũng là một nét đặc sắc làm nên sức hút của chợ phiên. Du khách có thể thưởng thức cơm lam nướng trong ống tre, cá suối nướng, thịt lợn bản hun khói, xôi ngũ sắc, canh rau rừng, rượu men lá và nhiều món ăn mang hương vị riêng của đồng bào Thái, Khơ Mú và Đan Lai. Đây không chỉ là những món ăn dân dã mà còn là kết tinh của kinh nghiệm sản xuất, tập quán canh tác và văn hóa ứng xử với thiên nhiên của các cộng đồng cư dân miền núi.
Chợ phiên Mường Quạ là không gian giao lưu gắn kết tình cảm của đồng bào các dân tộc Kinh, Thái, Đan Lai... tại vùng biên giới xã Môn Sơn và các địa phương lân cậnBên cạnh hoạt động mua bán, chợ phiên Mường Quạ còn là không gian diễn ra nhiều hoạt động văn hóa dân gian. Những làn điệu dân ca Thái, tiếng khèn, tiếng sáo, tiếng cồng chiêng, các trò chơi dân gian và những cuộc trò chuyện bằng tiếng mẹ đẻ tạo nên một bức tranh văn hóa sống động. Chính trong môi trường ấy, tiếng nói, trang phục, nghề dệt thổ cẩm, nghề đan lát và nhiều giá trị văn hóa phi vật thể được gìn giữ một cách tự nhiên thông qua sinh hoạt cộng đồng.
Nhận thấy giá trị đặc biệt của chợ phiên, những năm gần đây tỉnh Nghệ An và chính quyền địa phương đã quan tâm phục dựng, duy trì hoạt động chợ theo hướng bảo tồn văn hóa gắn với phát triển du lịch. Chợ phiên Mường Quạ được kết nối với các điểm đến như Vườn quốc gia Pù Mát, bản du lịch cộng đồng, các tuyến trải nghiệm sông Giăng, tạo nên sản phẩm du lịch đặc trưng của miền Tây xứ Nghệ. Nhiều sản phẩm OCOP, nông sản sạch và hàng thủ công truyền thống được đưa vào giới thiệu, góp phần quảng bá hình ảnh địa phương và nâng cao thu nhập cho người dân.
Các sản phẩm dệt thổ cẩm của đồng bào Thái được bày bán trong phiên chợTheo định hướng phát triển của tỉnh Nghệ An đến năm 2030, bảo tồn bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch cộng đồng là một trong những nhiệm vụ trọng tâm. Việc phát huy giá trị các chợ phiên truyền thống không chỉ góp phần thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế mà còn tạo môi trường để các di sản văn hóa được bảo vệ trong chính đời sống của cộng đồng. Đây cũng là nội dung phù hợp với Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030, trong đó nhấn mạnh việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống gắn với sinh kế và giảm nghèo bền vững.
Tuy nhiên, trước tác động của quá trình hiện đại hóa, chợ phiên Mường Quạ cũng đang đối mặt với không ít thách thức. Hàng hóa công nghiệp ngày càng nhiều, một số nghề truyền thống dần mai một, lớp trẻ ít sử dụng trang phục và tiếng nói dân tộc trong sinh hoạt thường ngày. Nếu không có những giải pháp bảo tồn đồng bộ, chợ phiên rất dễ mất đi bản sắc vốn là yếu tố tạo nên sức hấp dẫn riêng.
Chợ phiên Mường Quạ (xã Môn Sơn, Nghệ An) không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa mà còn là không gian văn hóa đặc sắc, lưu giữ đậm nét bản sắc truyền thống của đồng bào các dân tộc vùng caoĐể chợ phiên Mường Quạ tiếp tục phát huy giá trị, cần xây dựng các chương trình bảo tồn gắn với sự tham gia của chính cộng đồng. Người dân phải trở thành chủ thể trong việc gìn giữ tiếng nói, nghề thủ công, ẩm thực và các loại hình nghệ thuật dân gian. Đồng thời, cần đẩy mạnh quảng bá du lịch, hỗ trợ phát triển sản phẩm OCOP, khuyến khích các hợp tác xã và hộ gia đình đưa sản vật đặc trưng vào phục vụ du khách, tạo chuỗi giá trị từ văn hóa đến kinh tế.
Giữa nhịp sống hiện đại, chợ phiên Mường Quạ vẫn giữ được nét mộc mạc vốn có. Mỗi phiên chợ là nơi hội tụ của ký ức, bản sắc và tinh thần cộng đồng. Khi những giá trị văn hóa truyền thống được bảo tồn đúng hướng và gắn với phát triển sinh kế, chợ phiên sẽ không chỉ là điểm đến của người dân địa phương mà còn trở thành một "bảo tàng sống" về văn hóa các dân tộc miền Tây Nghệ An, góp phần lan tỏa hình ảnh một vùng đất giàu bản sắc, giàu tiềm năng phát triển bền vững./.
