Củ huyền vùng Bảy Núi - Từ vị đắng hóa vị lành

Cây huyền lạ lắm. Chẳng cần đất bãi màu mỡ, nó cứ bám vào đất đá dốc, xen dưới tán xoài, tán mít, hút nước trời mùa mưa quanh núi Két, Thới Sơn lặng lẽ mà sống. Để rồi tới mùa gió chướng phất qua, lá rụi đi cũng là lúc củ dưới đất đã tích đủ bột, sẵn sàng bước vào quy trình chế biến truyền thống của cộng đồng cư dân vùng Bảy Núi.

Sau khi thu hoạch, củ huyền được gọt sạch vỏ, xay nhuyễn, ngâm và lắng lọc 5-7 lượt cho trôi hết vị đắng cùng nhựa độc. ​Bột lọc xong đem bóp nhỏ, trải phơi nắng Bảy Núi. Nắng đẹp thì bột trắng ngần, nếu chẳng may dính một trận mưa bất chợt là coi như hỏng cả mẻ.

Dân gian hay dùng bột huyền để làm bánh ít, bánh đúc, bánh canh, bánh in, bún tàu... Làm bánh ít bột huyền vui phải biết. Người ta phải khuấy bột nửa sống nửa chín trên bếp rồi xóm giềng, gia đình cùng chụm đầu gói ngay cho kịp. Người bắt bột, người xào nhân dừa, người trét bột lên lá chuối... Không khí rộn ràng gắn kết tình thân, tình làng nghĩa xóm. Tuy nhiên, cách sử dụng bột huyền đơn giản nhất là pha với nước sôi để nguội cùng với một ít đường cát trắng hoặc đường phèn, uống trong những ngày hè oi bức để thanh nhiệt cơ thể. Từ một loại củ đắng nghét mọc trên đá sỏi, nhờ sự chắt chiu và khéo léo của con người mà hóa thành thức quà mát lành.

Ngoài làm thực phẩm, bột huyền còn được sử dụng trong y học cổ truyền để làm giảm cơn đau, thuốc giải độc khi bị ngộ độc thực phẩm, thuốc giảm đau, hạ sốt và kháng viêm. Do có tính đắng nên củ huyền tươi còn được sử dụng để làm giảm cơn đau các bệnh về dạ dày, tiêu chảy, kiết lỵ… Phần rễ có thể dùng để điều trị loét dạ dày, viêm ruột, viêm gan. Ngoài ra, củ huyền còn có thể để làm rượu; hoa dùng để chà xát lên vết thương do rắn cắn. Theo Đông y, bột huyền còn có công dụng hóa đờm, tán tích, hành ứ, tiêu thũng, sát trùng nên người ta dùng để chữa trị các chứng: ho có đờm, ăn không tiêu, sốt rét, bế kinh, mụt nhọt, độc đinh, phỏng nước... Nhìn chung, các đặc tính hóa lý của bột huyền có khả năng sử dụng như một loại tá dược trong sản xuất dược phẩm và tiềm năng ứng dụng trong sản xuất tinh bột dành cho người bị tiểu đường.

Vùng Bảy Núi là không gian cư trú đan xen của người Kinh, Khmer, Hoa. Trong đó, người Khmer chiếm tỷ lệ lớn, tập trung nhiều ở Tri Tôn và Tịnh Biên. Quá trình trồng, khai thác và sử dụng củ huyền diễn ra chính trong không gian văn hóa đa tộc người ấy. Nhiều hộ gia đình sinh sống ở chân núi hiện vẫn duy trì việc trồng và chế biến bột huyền như một nguồn thực phẩm và thu nhập phụ, phản ánh khả năng thích ứng của cư dân vùng Bảy Núi với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt. Khi đất đai nhiều sỏi đá, mùa khô kéo dài và nguồn nước không dồi dào, cây huyền trở thành một mắt xích trong hệ thống nông nghiệp địa phương, bên cạnh cây thốt nốt, cây thuốc nam và nhiều loại cây rừng khác.

Có thời gian, khi nhu cầu thị trường giảm sút, diện tích trồng cây huyền cũng dần thu hẹp. Nhiều hộ dân chuyển sang các loại cây có giá trị kinh tế cao hơn, khiến nghề làm bột huyền đứng trước nguy cơ mai một. Những năm gần đây, cùng với xu hướng người tiêu dùng tìm lại các sản phẩm đặc sản có tính giải độc, thanh nhiệt, có nguồn gốc từ tự nhiên, thì bột huyền bắt đầu được quan tâm trở lại, là lựa chọn mới cho lối sống thực dưỡng, lành mạnh, phù hợp với những người muốn kiểm soát cân nặng một cách chủ động. Vì vậy, dù quy trình chế biến chủ yếu là làm thủ công, khá vất vả nhưng một số gia đình đã đẩy mạnh chế biến nhằm kiếm thêm thu nhập trang trải nhu cầu sinh hoạt thường ngày.

Củ huyền từ vị đắng hóa vị lành bởi phía sau hạt bột trắng mịn là vị nắng, vị gió, là giọt mồ hôi lấy công làm lãi của cư dân xứ Bảy Núi. Song nếu tiếp tục được bảo tồn, chuẩn hóa chất lượng và gắn với phát triển du lịch văn hóa, củ huyền hoàn toàn có thể kể câu chuyện về một vùng đất nơi thiên nhiên, văn hóa và con người cùng nhau tạo nên những giá trị vững bền qua thời gian.