Cụm tháp Dương Long - Dấu ấn một thời rực rỡ của văn hóa Chăm

Nằm trên vùng đất từng thuộc không gian văn hóa Chăm Pa ở tỉnh Gia Lai, cụm tháp Dương Long gồm ba ngọn tháp được xây dựng theo trục Bắc - Nam, trong đó tháp giữa có quy mô lớn nhất. Các tháp được kiến tạo chủ yếu bằng gạch, kết hợp với những cấu kiện đá sa thạch được chạm khắc tinh vi. Trước khi được khai quật, gia cố và trùng tu, phần lớn chân tháp bị đất đá và phế tích vùi lấp, nhiều chi tiết kiến trúc bị thời gian bào mòn, khiến diện mạo nguyên gốc của công trình chưa được nhận diện đầy đủ.

Giá trị nổi bật của Dương Long trước hết nằm ở quy mô và chiều cao kiến trúc. Cụm tháp từng được giới nghiên cứu đánh giá là một trong những công trình tháp Chăm bằng gạch cao nhất Đông Nam Á, với tháp giữa cao khoảng 39 m. Chiều cao ấy không đơn thuần phản ánh tham vọng kiến tạo của người xưa, mà còn cho thấy trình độ tổ chức không gian, kỹ thuật xây dựng và năng lực xử lý vật liệu đáng kinh ngạc trong điều kiện xã hội cách đây nhiều thế kỷ.

Mỗi viên gạch, mỗi mảng tường, mỗi đường nét trang trí trên thân tháp đều là một “mảnh tư liệu” về tư duy thẩm mỹ, tín ngưỡng và kỹ thuật của cư dân Chăm Pa. Những họa tiết hoa văn, hình tượng thần linh, rắn Naga, chim thần Garuda, mặt Kala cùng các dải trang trí bằng đá đã góp phần tạo nên diện mạo vừa uy nghi, vừa giàu tính biểu tượng cho công trình.

Khai quật để nhận diện đầy đủ hơn giá trị di sản

Việc khai quật khu vực xung quanh cụm tháp Dương Long có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với công tác nghiên cứu và bảo tồn. Khi lớp đất phủ được bóc tách, nhiều dấu tích kiến trúc, cấu kiện đá, mảng trang trí và hiện vật liên quan đã dần được phát lộ. Những phát hiện này không chỉ bổ sung tư liệu về lịch sử hình thành, biến đổi của di tích, mà còn giúp các nhà chuyên môn có thêm cơ sở khoa học để xác định quy mô, cấu trúc và chức năng của từng hạng mục.

Đáng chú ý, các kết quả nghiên cứu cho thấy cụm tháp Dương Long không phải là những công trình biệt lập, mà từng nằm trong một tổng thể kiến trúc tôn giáo có tổ chức. Ba ngọn tháp được cho là gắn với việc thờ các vị thần tối cao trong Ấn Độ giáo, phản ánh đời sống tinh thần phong phú và sự phát triển của hệ tư tưởng tôn giáo trong xã hội Chăm Pa.

Những dấu tích vật liệu và hiện vật được tìm thấy cũng cho thấy sự giao lưu văn hóa giữa Chăm Pa với các trung tâm văn hóa trong khu vực. Sự hiện diện của các yếu tố nghệ thuật có liên hệ với văn hóa Khmer và những sản phẩm gốm có nguồn gốc từ nhiều không gian khác nhau cho phép hình dung rõ hơn về mạng lưới trao đổi, tiếp xúc và giao thương của cư dân vùng Vijaya trong lịch sử.

Vì thế, khai quật không chỉ nhằm “làm lộ” một công trình bị chôn vùi, mà còn là quá trình phục hồi ký ức lịch sử bằng phương pháp khoa học. Mỗi lớp đất được bóc tách đúng kỹ thuật, mỗi hiện vật được ghi nhận và bảo quản cẩn trọng đều góp phần làm rõ hơn câu chuyện của di sản.

Trùng tu không phải là làm mới di tích

Đối với cụm tháp Dương Long, trùng tu cần được nhìn nhận như một quá trình bảo vệ tính xác thực và tính toàn vẹn của di tích, chứ không phải là việc dựng lại một công trình cổ theo hình thức mới. Sự hấp dẫn của tháp Chăm không chỉ ở chiều cao hay vẻ đẹp hình khối, mà còn ở dấu tích thời gian, kỹ thuật xây dựng, sự biến đổi vật liệu và những khoảng trống lịch sử chưa được giải mã.

Do đó, mọi hoạt động tu bổ cần dựa trên hồ sơ khoa học đầy đủ, kết quả khảo cổ, phân tích vật liệu và nguyên tắc can thiệp tối thiểu. Việc sử dụng vật liệu thay thế, gia cố kết cấu, xử lý rêu mốc, chống thấm và bảo vệ nền móng phải được tiến hành thận trọng, có sự tham gia của các chuyên gia về khảo cổ học, kiến trúc, vật liệu và bảo tồn di sản.

Cùng với bảo vệ thân tháp, cần quan tâm đến cảnh quan, không gian tâm linh, hệ thống đường tiếp cận và khu vực đệm xung quanh. Nếu chỉ tập trung vào phần kiến trúc nổi mà xem nhẹ tổng thể không gian văn hóa, di tích sẽ khó phát huy đầy đủ giá trị vốn có.

Mở hướng phát triển du lịch từ chiều sâu di sản

Từ giá trị lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật đặc sắc, Dương Long có tiềm năng trở thành một điểm nhấn trong hành trình khám phá di sản Chăm Pa ở miền Trung. Tuy nhiên, để biến tiềm năng thành giá trị kinh tế thực tế, việc phát triển du lịch cần vượt ra ngoài cách tiếp cận đơn thuần là đưa khách đến tham quan và chụp ảnh.

Trước hết, cần xây dựng sản phẩm du lịch chuyên đề về kiến trúc tháp Chăm, lịch sử vương quốc Chăm Pa và kỹ thuật xây dựng tháp cổ. Hệ thống thuyết minh tại điểm đến nên được thiết kế bằng nhiều hình thức: bảng thông tin trực quan, sa bàn, phim tư liệu, mã QR, công nghệ thực tế tăng cường và các mô hình phục dựng số. Những công cụ này giúp du khách hình dung diện mạo của di tích trước khi bị xuống cấp, đồng thời hiểu rõ hơn giá trị của các cuộc khai quật và trùng tu.

Cụm tháp Dương Long cũng cần được kết nối với các điểm di sản, bảo tàng, làng nghề, không gian ẩm thực và các tuyến du lịch văn hóa trong khu vực. Khi được đặt trong một mạng lưới điểm đến, cụm tháp sẽ không còn là điểm dừng chân đơn lẻ mà trở thành một mắt xích trong chuỗi trải nghiệm lịch sử - văn hóa - cộng đồng.

Bên cạnh đó, cần khuyến khích người dân địa phương tham gia cung cấp dịch vụ hướng dẫn, vận chuyển, ẩm thực, lưu trú, sản xuất quà tặng và trình diễn văn hóa phù hợp. Nguồn thu từ du lịch phải gắn với cơ chế chia sẻ lợi ích minh bạch, qua đó tạo động lực để cộng đồng cùng tham gia bảo vệ di tích.

Phát triển du lịch tại cụm tháp Dương Long cũng cần được đặt trong giới hạn chịu tải của di sản. Các hoạt động tham quan phải kiểm soát số lượng khách vào những thời điểm nhất định, hạn chế tác động đến nền móng và bề mặt kiến trúc, đồng thời bảo đảm vệ sinh môi trường, cảnh quan và sự tôn nghiêm của không gian di tích.

Để di sản trở thành nguồn lực phát triển bền vững

Cụm tháp Dương Long là minh chứng cho khả năng sáng tạo và trình độ kỹ thuật của người Chăm trong lịch sử. Nhưng giá trị của di tích không chỉ nằm ở những gì còn lại trên thân tháp. Đó còn là tri thức xây dựng, hệ thống tín ngưỡng, quan niệm thẩm mỹ, mối quan hệ giao lưu văn hóa và ký ức về một không gian văn minh từng phát triển rực rỡ.

Khai quật giúp di sản được nhận diện sâu sắc hơn; trùng tu giúp di sản được bảo vệ lâu dài; còn phát triển du lịch có trách nhiệm sẽ mở ra cơ hội để những giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại. Khi được khai thác bằng tư duy khoa học, tôn trọng tính xác thực và đặt cộng đồng vào vị trí chủ thể, cụm tháp Dương Long có thể trở thành nguồn lực quan trọng cho giáo dục lịch sử, quảng bá văn hóa, tạo sinh kế và phát triển kinh tế địa phương.

Từ những ngọn tháp từng chìm khuất dưới lớp đất thời gian, Dương Long hôm nay có thể mở ra một hành trình mới: hành trình đưa di sản trở lại với cộng đồng, với du khách và với đời sống phát triển bền vững của vùng đất giàu truyền thống văn hóa./.