Đánh thức nghề đan tre trúc của người Khmer

Người góp phần quan trọng vào hành trình ấy là chị Trương Thị Bạch Thủy, Giám đốc Hợp tác xã Mây tre đan Thủy Tuyết, người được nhiều bà con Khmer gọi vui là “người đánh thức cây tre”.

Tre, trúc từ lâu đã gắn bó với đời sống đồng bào Khmer ở miền Tây Nam Bộ. Từ đôi bàn tay khéo léo của người phụ nữ, những thân tre bình dị trở thành cần xé, rổ, rá, giỏ xách, nia, mẹt… phục vụ sinh hoạt hàng ngày. Không chỉ là vật dụng lao động, các sản phẩm tre đan còn phản ánh nét văn hóa đặc trưng của cư dân vùng sông nước.

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của hàng công nghiệp giá rẻ, nghề đan lát truyền thống dần mất chỗ đứng. Ở nhiều địa phương, lớp trẻ không còn mặn mà với nghề do thu nhập thấp, đầu ra bấp bênh. Những người lớn tuổi dù tâm huyết cũng khó duy trì sản xuất vì thiếu thị trường tiêu thụ

Xã Thuận Hòa, trước đây thuộc huyện Châu Thành, tỉnh Sóc Trăng, từng là nơi nổi tiếng với nghề đan lát của đồng bào Khmer. Có giai đoạn, cả làng chỉ còn vài hộ làm nghề cầm chừng. Không ít người lo rằng nghề truyền thống rồi sẽ biến mất.

Sinh ra trong gia đình có truyền thống đan đát ở Bạc Liêu (nay là tỉnh Cà Mau), chị Trương Thị Bạch Thủy hiểu rõ giá trị của cây tre đối với đời sống người Khmer. Từ nhỏ, chị đã theo người thân học nghề, rồi tự mở cơ sở sản xuất khi mới 17 tuổi. Sau nhiều năm gắn bó với nghề, chị quyết định chuyển hướng phát triển tại vùng có đông đồng bào Khmer ở Thuận Hòa để khôi phục làng nghề.

“Tôi thấy nơi đây có nguồn nguyên liệu, có lao động khéo tay nhưng nghề đang mai một dần. Nếu không làm gì thì vài năm nữa có thể không còn ai giữ nghề nữa”, chị Thủy chia sẻ.

Năm 2023, Hợp tác xã Mây tre đan Thủy Tuyết được thành lập tại ấp Phước Quới, xã Thuận Hòa. Từ mô hình sản xuất nhỏ lẻ, hợp tác xã từng bước tổ chức lại hoạt động, liên kết lao động địa phương, bao tiêu sản phẩm và mở rộng thị trường. Đến nay, hợp tác xã đã phát triển hơn 700 mẫu mã sản phẩm khác nhau, từ đồ gia dụng, quà lưu niệm, đồ trang trí nội thất đến các sản phẩm phục vụ homestay, resort, nhà hàng và khu du lịch. Nhiều mặt hàng đã có mặt tại các thị trường nước ngoài như Mỹ, Thụy Sĩ, Thái Lan và Campuchia.

Điểm đặc biệt của mô hình này không chỉ nằm ở việc khôi phục nghề truyền thống mà còn ở khả năng tạo việc làm ổn định cho phụ nữ Khmer tại địa phương. Nhiều lao động tham gia hợp tác xã là phụ nữ trung niên hoặc lớn tuổi, trước đây chủ yếu làm nông nghiệp thời vụ. Khi tham gia hợp tác xã, họ được cấp nguyên liệu tận nhà, làm theo thời gian rảnh rồi giao sản phẩm lại để nhận tiền công. Nhờ vậy, phụ nữ có thể vừa chăm lo gia đình, vừa có thêm thu nhập.

Chị Trương Thị Hồng, một xã viên gắn bó nhiều năm với nghề cho biết: trước đây người làm nghề phải tự tìm đầu ra nên rất bấp bênh. Từ khi tham gia hợp tác xã, việc tiêu thụ sản phẩm ổn định hơn, thu nhập mỗi tháng đạt khoảng 4-5 triệu đồng.

Không riêng chị Hồng, nhiều phụ nữ Khmer ở Thuận Hòa cũng xem nghề đan tre như “cần câu cơm” giúp cải thiện đời sống. Nghề không đòi hỏi vốn lớn, phù hợp với người lớn tuổi, phụ nữ nội trợ hoặc lao động nhàn rỗi ở nông thôn.

Việc phát triển mô hình hợp tác xã gắn với nghề truyền thống đã góp phần quan trọng trong giải quyết việc làm và giảm nghèo cho đồng bào Khmer.

Theo lãnh đạo UBND xã Thuận Hòa cho biết: địa phương đang định hướng phát triển nghề mây tre đan theo hướng kết hợp sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ với du lịch trải nghiệm và chương trình OCOP nhằm nâng cao giá trị sản phẩm địa phương.

Điều đáng quý là hợp tác xã không chỉ làm kinh tế mà còn giúp gìn giữ nghề truyền thống của đồng bào Khmer. Đây là hướng đi phù hợp với mục tiêu phát triển kinh tế nông thôn gắn với bảo tồn văn hóa địa phương.

Không dừng lại ở sản xuất thủ công đơn thuần, Hợp tác xã Mây tre đan Thủy Tuyết đang từng bước xây dựng mô hình kinh tế xanh từ cây tre.

Theo chị Thủy, tre là nguồn nguyên liệu thân thiện môi trường, dễ tái tạo và phù hợp xu hướng tiêu dùng xanh hiện nay. Chính vì vậy, hợp tác xã tập trung phát triển các sản phẩm thay thế đồ nhựa, đồng thời cải tiến mẫu mã để đáp ứng nhu cầu thị trường hiện đại.

Song song đó, hợp tác xã đang phát triển mô hình du lịch trải nghiệm làng nghề. Du khách đến đây có thể trực tiếp tham gia các công đoạn chọn tre, chẻ nan, đan lát và tìm hiểu văn hóa Khmer Nam Bộ.

Theo chị Thủy, Muốn giữ nghề lâu dài thì phải để nghề bước vào đời sống hiện đại. Khi cây tre gắn với du lịch, với sản phẩm xanh, với trải nghiệm văn hóa thì nghề mới có cơ hội phát triển bền vững.

Hiện hợp tác xã cũng đang phối hợp xây dựng vùng nguyên liệu tre, ứng dụng kỹ thuật xử lý chống mối mọt nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm và đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu.

Từ những thân tre bình dị của miền quê sông nước, người phụ nữ Khmer ở Thuận Hòa đang từng bước tạo dựng một hướng phát triển kinh tế mới cho địa phương. Đó không chỉ là câu chuyện khởi nghiệp thành công, mà còn là hành trình giữ gìn hồn cốt văn hóa dân tộc giữa dòng chảy hiện đại hóa.

Trong từng đường đan mộc mạc hôm nay là khát vọng vươn lên của những người phụ nữ Khmer cần cù, sáng tạo; là mong muốn giữ lại nghề xưa cho thế hệ mai sau; đồng thời mở ra sinh kế bền vững từ chính những giá trị truyền thống của quê hương./.