Người "cõng nhà" xuống núi ở Pù Nhi

Sinh ra và lớn lên ở bản Pù Quăn - một bản làng cheo leo giữa đại ngàn, tuổi thơ của ông Lĩu gắn với cái đói, cái rét và sự biệt lập gần như tuyệt đối, không điện, không đường, không trường lớp. Cuộc sống khi ấy chỉ gói gọn trong nương ngô, rẫy sắn và những chuyến đi bộ băng rừng kéo dài hằng ngày trời. Trong bối cảnh ấy, ông là một trong số ít người học hết tiểu học là điều hiếm hoi. Nhưng chính cái “hiếm hoi” đó lại nhen lên trong ông một nhận thức khác: muốn đổi đời, phải thay đổi cách sống.

Năm 1996, khi mới 27 tuổi, ông đưa ra một quyết định mà không phải ai cũng dám làm là rời bản, xuống núi lập nghiệp. Không chỉ đi một mình, ông “cõng” cả gia đình, cả căn nhà, và cả niềm tin về một tương lai khác. Việc “cõng nhà” xuống núi không phải là hình ảnh ẩn dụ. Đó là sự thật. Từng tấm ván, từng cột nhà được tháo ra, gùi trên lưng ông men theo lối rừng suốt một tháng trời, không máy móc, không phương tiện, chỉ có sức người và ý chí.

Nơi ông chọn dừng chân là một vùng đất hoang sơ - sau này trở thành bản Hạ Sơn. Khi ấy, chưa có gì ngoài đất rừng, nhưng đổi lại, đó là nơi gần trung tâm xã, có điều kiện giao thương, học hành và tiếp cận dịch vụ thiết yếu. Quyết định của ông ban đầu không tránh khỏi hoài nghi, nhưng khi thấy gia đình ông dần ổn định, nhiều hộ dân khác đã làm theo. Một cộng đồng mới hình thành từ vài nóc nhà, Hạ Sơn dần trở thành một bản làng đông đúc, có tổ chức, có định hướng phát triển rõ ràng.

Không dừng lại ở việc mở đường, ông Lĩu tiếp tục trở thành “trụ cột” của cộng đồng. Suốt 30 năm, ông được bà con tín nhiệm bầu làm Trưởng bản, rồi Bí thư Chi bộ. Ở vị trí nào, ông cũng thể hiện rõ vai trò người dẫn dắt nói được, làm được và làm trước.

Ông vận động bà con chuyển đổi sản xuất, từ trồng ngô, sắn sang các mô hình kinh tế hiệu quả hơn như trồng cây ăn quả, chăn nuôi. Những hộ nghèo dần thoát nghèo, đời sống được nâng lên. Từ chỗ 100% hộ nghèo, đến nay bản Hạ Sơn đã không còn hộ nghèo.

Quan trọng hơn, ông thay đổi được tư duy của người dân. Trẻ em được đến trường, điều mà 30 năm trước gần như không ai dám nghĩ tới. Khi cái ăn, cái mặc đã ổn định, ông Lĩu lại trăn trở với một câu chuyện khác. Người Dao có chữ viết riêng, nhưng qua thời gian, chữ ấy dần mai một. Nhận ra nếu không giữ, sẽ mất, ông tự mình đi học lại chữ Dao, rồi mở lớp truyền dạy cho bà con. Không giáo án bài bản, không điều kiện vật chất đầy đủ, lớp học của ông vẫn đều đặn sáng đèn.

Đến nay, ông đã dạy 4 lớp, với hơn 120 người biết đọc, biết viết chữ Dao. Những học viên của ông có cả người già, những người từng “bỏ lỡ” con chữ từ thuở nhỏ, nay kiên trì học lại để giữ lấy cội nguồn. Không chỉ dạy chữ, ông còn biết bốc thuốc Nam theo tri thức dân gian, góp phần giữ gìn một phần di sản tri thức của địa phương. Trong mắt người dân Hạ Sơn, ông là “cây cao bóng cả”, người đã đặt nền móng cho sự đổi thay của bản làng.

Con đường “xuống núi” mà ông đi năm xưa giờ không chỉ là con đường địa lý, mà là con đường tư duy: từ khép kín sang mở cửa, từ tự cung tự cấp sang phát triển hàng hóa, từ mù chữ sang tri thức, từ mai một văn hóa sang chủ động gìn giữ. Một người đàn ông, một quyết định có ảnh hưởng kéo dài qua nhiều thế hệ. Ông không chỉ thay đổi cuộc đời mình mà ông thay đổi cả quỹ đạo của một cộng đồng.