Đạo Cao Đài xây dựng tôn chỉ là “Tam giáo quy nguyên, Ngũ chi phục nhất”, lấy sự thương yêu làm nền tảng, lấy nhân nghĩa làm phương châm hành đạoTừ khóa: Đạo Cao Đài; Đoàn kết tôn giáo; Đại đoàn kết dân tộc; Xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
1. Đặt vấn đề
Trong quá trình cách mạng Việt Nam, Đảng và Nhà nước luôn khẳng định tôn giáo là nhu cầu tinh thần của một bộ phận nhân dân, đồng thời đoàn kết tôn giáo là yếu tố quan trọng để củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Trong bối cảnh hiện nay, khi các thế lực thù địch gia tăng lợi dụng vấn đề tôn giáo nhằm gây chia rẽ xã hội, việc phát huy vai trò tích cực của các tôn giáo trong đời sống xã hội càng trở nên cấp thiết.
Đạo Cao Đài là một tôn giáo ra đời ở Việt Nam vào năm 1926, do các vị chức sắc tiền khai sáng lập như: Ngô Minh Chiêu, Phạm Công Tắc, Lê Văn Trung, Vương Quan Kỳ, Cao Quỳnh Cư, Cao Hoài Sang,... Ban đầu, đạo Cao Đài là một tổ chức tôn giáo thống nhất có tòa thánh ở Tây Ninh, nhưng một thời gian sau, đạo Cao Đài hình thành nhiều tổ chức tôn giáo khác nhau. Đạo Cao Đài xây dựng tôn chỉ là “Tam giáo quy nguyên, Ngũ chi phục nhất”, lấy sự thương yêu làm nền tảng, lấy nhân nghĩa làm phương châm hành đạo, lấy việc phụng sự chúng sinh làm hành động, lấy sự cứu rỗi các chơn linh làm cứu cánh, nhằm xây dựng một xã hội đạo đức, an lạc bằng tinh thần thương yêu đồng đạo. Từ năm 1995, Nhà nước công nhận tổ chức tôn giáo đối với đạo Cao Đài, xây dựng tổ chức của đạo Cao Đài có 02 cấp: ở Trung ương là Hội thánh, ở cơ sở là họ đạo, ở các tỉnh, thành phố có nhiều họ đạo có Ban Đại diện tỉnh, thành phố.
Cuộc sống con người có nhiều nhu cầu cần thỏa mãn, trong đó nhu cầu về tín ngưỡng hầu như có tính thường trực, trọng yếu không thể thiếu được. Thực ra con người sống trước tiên là phải giải quyết vấn đề ăn, ở, mặc và phương tiện sinh hoạt, nhưng cần hơn là một niềm tin. Sống không có niềm tin làm sao sống được? Do đó, con người dù ở đẳng cấp nào cũng cần một điểm tựa để tin, để sống trong đó chủ yếu là lòng tự tin của con người.
Tôn giáo xưa nay ra đời nhằm đáp ứng nhu cầu bức thiết đó. Có điều vấn đề tôn giáo ngày càng trở nên hệ trọng, nó vừa phổ biến vừa tác động sâu vào đời sống tinh thần của con người. Chỗ này, chỗ khác nó vừa làm cho con người thánh thiện nhưng có khi cũng không ít người mượn màu sắc tôn giáo làm những việc chẳng lành, gây xáo trộn đời sống tâm linh và trật tự xã hội, hòa bình của dân tộc và nhân loại.
Chân lý vốn có một, nhưng triết lý của mỗi tôn giáo về chân lý có khi khác nhau đến mức không điều hòa được nên thực tại đây đó có sự kỳ thị, chia rẽ tạo hậu quả không hay cho đời sống con người cả mặt tinh thần lẫn thể chất.
Trước thực tại đó, Đại đạo Tam Kỳ Phổ Độ ra đời nhằm hóa giải điều đó và có mục đích đưa nhân loại đến cuộc sống đại đồng an lạc hướng con người đến chí thiện, toàn chân và tuyệt mỹ. Quá trình hình thành, phát triển đạo Cao Đài đã góp phần đoàn kết tôn giáo trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay.
2. Tôn chỉ mục đích của đạo Cao Đài là đoàn kết tôn giáo, đoàn kết dân tộc
Khi đạo Cao Đài khai minh thì chủ quyền của dân tộc dưới sự đô hộ của người Pháp. Tổ quốc Việt Nam bị nhà cầm quyền Pháp dùng lối chia để trị, chúng phân ra làm ba miền như ba Tổ quốc mục đích làm yếu kém hầu kéo dài sự thống trị. Đức Cao Đài thấy cái hại này dạy rõ:
“Từ đây nòi giống chẳng chia ba,
Thầy hiệp các con lại một nhà.
Nam Bắc cùng rồi ra ngoại quốc,
Chủ quyền chơn Đạo một mình Ta.”
Ý thức đoàn kết dân tộc được thể hiện rất rõ từ đầu. Lúc Đạo khai sự chia rẽ tôn giáo thể hiện rất rõ dẫn đến chia rẽ dân tộc. Vì lẽ ấy Đức Cao Đài đưa ra mục đích đoàn kết rất cụ thể: “Tam giáo quy nguyên, Ngũ chi hiệp nhứt”.
Tam giáo ở đây chỉ đạo Phật, đạo Lão, đạo Nho quy trở về cái gốc ban đầu. Ngũ chi phục nhứt là từ Nhơn đạo, Thần đạo, Thánh đạo, Tiên đạo rồi Phật đạo hiệp lại một không còn phân rẽ nữa! Tinh thần đoàn kết tôn giáo thể hiện đậm nét. Với tôn chỉ như vậy đạo Cao Đài mặc nhiên hóa giải nạn kỳ thị tôn giáo. Mục đích của nền đạo này là đưa nhân loại đến cuộc sống đại đồng an lạc.
Đức Cao Đài rất đau lòng khi thấy con người chia rẽ vì lý do tôn giáo mà tàn hại lẫn nhau. Với chủ trương nhiệm mầu này Đạo mở ra được đa số tiếp nhận. Chỉ trong một năm ở Nam Bộ có đến bốn mươi vạn tín đồ nhập Đạo tu hành.
Đối với dân tộc Việt, thầy dạy rõ qua bài Thánh thi kêu gọi đoàn kết dân tộc:
“Chẳng quản đồng tông mới một nhà,
Cùng nhau một Đạo tức một Cha.
Nghĩa nhân đành gởi thân trăm tuổi,
Dạy lẫn cho nhau một chữ Hòa.”
Thánh Ngôn Hiệp Tuyển (TNHT Q1 1926)
Nhiều người khi hữu duyên nghe được lời dạy này mà tỉnh giác sống hòa hợp yêu thương nhau, chung sức chung lòng lo xây dựng bảo vệ Tổ quốc, phá âm mưu chia để trị của người Pháp. Tinh thần đoàn kết dân tộc và nhân loại được tô đậm ở nhiều bài thi văn dạy đạo lúc bấy giờ. Đây là thế giới quan, nhân sinh quan rất đúng đắn trong đường hướng giáo hóa nhân sinh cầu triết lý.
Đối với dân tộc Việt Nam, Đức Cao Đài dạy rõ về đất nước ở thời tương lai khi nền đạo khai sáng trên Thánh địa Việt Nam này. Đức Cao Đài dạy:
“Hảo Nam bang! Hảo Nam bang!
Tiểu quốc tảo khai Hội Niết Bàn.
Hạnh ngộ Cao Đài truyền Đại Đạo,
Hảo phùng Ngọc Đế ngự trần gian”
(TNHT Q1 1926)
Đức Cao Đài qua ý bài Thánh thi nầy nói rõ đây là điều tốt đẹp cho nước Nam. Lúc dân tộc mất chủ quyền, non sông ở trong đêm dài nô lệ thì Đức Cao Đài dự báo:
“Mấy ai rõ thấu máy huyền vi,
Từ thử nước Nam chẳng sánh bì.
Một nước nhỏ nhoi trong vạn quốc,
Ngày sau làm chủ mới là kỳ.”
Sau gần 100 năm Đạo mở, dân tộc Việt Nam được cởi ách nô lệ. Nước Việt Nam theo thời gian có vị trí xứng đáng trên trường quốc tế. Điều này đã chứng minh đạo Cao Đài góp phần đoàn kết về tôn giáo, đoàn kết dân tộc rất sinh động.
Điều có ý nghĩa rất đặc biệt là cội Cao Đài ngày càng sinh ra nhiều chi, nhiều nhánh có nhiều hoa thơm trái ngọt. Do chỗ đứng cách nhìn khác nhau nên nhiều người cho rằng đạo Cao Đài đi ngược với tôn chỉ ban đầu do Đức Chí Tôn chỉ dạy là tự thân chia rẽ. Điều này ngay từ đầu Đức Cao Đài dạy rõ:
“Bửu tòa thơ thới trổ thêm hoa,
Mấy nhánh rồi sau cũng một nhà.
Chung hiệp ráng vun nền đạo đức,
Bền lòng son sắt đến cùng Ta.”
(TNHT Q1 1926)
Đạo không chia phe rẽ phái mà cội Cao Đài có nhiều chi nhiều nhánh rồi sau cùng cũng nhìn nhau từ một cội mà ra. Đây là sự phát triển theo quy luật sống rất tốt đẹp.
Điều này tại Minh Lý Đàn Juillet 1927, Đức Cao Đài giáng cơ chỉ dạy:
“Ngọc Hoàng Thượng đế viết Cao Đài giáo đạo Nam phương.
Các con khá nghe lời thầy dặn, chớ nên nghịch lẫn nhau, phải đồng một lòng một dạ mà lo chấn hưng đạo đức. Tuy bây giờ phân chia nhiều nhánh, nhiều chi, chớ ngày sau cũng có một mà thôi. Các con dù bên nào cũng thương nhau, như con một nhà chớ khá ganh gổ chê bai nhau”. Lời dạy này có ý nghĩa và mầu nhiệm biết bao.
Nhìn chung tinh thần đoàn kết tôn giáo thể hiện rất rõ nét ở tôn chỉ đạo, ở các lời dạy đạo của Đức Cao Đài. Nước Việt Nam lần đầu tiên có nền tôn giáo nội sinh nghĩa là khai sinh trong lòng dân tộc, mang đậm nét bản sắc văn hóa dân tộc thực sự đã góp phần đoàn kết tôn giáo trong cộng đồng dân tộc và nhân loại suốt 100 năm qua và mãi mãi về sau. Điều này được thể hiện rõ qua hai câu đối thời khai đạo và chỉnh đạo:
“Cao thượng Chí Tôn đại đạo hòa bình dân chủ mục
Đài tiền sùng bái Tam Kỳ cộng hưởng tự do quyền”
Rồi thời kỳ chỉnh đạo:
“Đại đạo hoằng khai Tam giáo quy nguyên thông tứ hải
Tam Kỳ phổ hóa Ngũ chi hiệp nhứt độ toàn cầu”
Tinh thần đoàn kết tôn giáo được thể hiện ở đạo Cao Đài qua cách thờ phượng, cách sống, cách hành đạo xuyên suốt từ ngày khai mở đến nay.
3. Đạo Cao Đài thực hiện tinh thần đoàn kết tôn giáo trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay
Đạo Cao Đài có hoạt động liên giao hành đạo là mô hình mới phát triển trong khoảng hơn chục năm gần đây. Sự ra đời của hoạt động liên giao hành đạo của đạo Cao Đài xuất phát từ dịp Hội thánh Cao Đài Ban Chỉnh đạo tổ chức kỷ niệm 60 năm Chủ tịch Hồ Chí Minh đến thăm thánh thất Cao Đài Thủ đô Hà Nội vào năm 2006 tại Thủ đô Hà Nội. Nhân dịp này, đoàn đại biểu chức sắc lãnh đạo các Hội thánh Cao Đài đã đến chào thăm Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết. Tại buổi gặp mặt, Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết đã khuyến khích các chức sắc Cao Đài cần đoàn kết trong hoạt động tôn giáo để có sức mạnh lan tỏa hơn trong các hoạt động tôn giáo của đạo Cao Đài. Thực hiện ý kiến của Chủ tịch nước, các Hội thánh và tổ chức đạo Cao Đài đã có sáng kiến thành lập tổ chức liên giao hành đạo để cùng giúp đỡ nhau trên con đường hành đạo và hoạt động từ thiện xã hội, báo chí, đào tạo chức sắc. Đây là hoạt động tự nguyện của các Hội thánh và tổ chức Cao Đài nhằm từng bước giải quyết những vấn đề cần thiết của đạo Cao Đài trong giai đoạn hiện nay.
Với tinh thần đó, các Hội thánh Cao Đài đã tổ chức Hội nghị Liên giao lần thứ nhất được tổ chức tại thánh thất Thiên Cảnh đàn thuộc Hội thánh Cao Đài Minh Chơn đạo tại tỉnh Cà Mau có 07 Hội thánh và 05 tổ chức Cao Đài tham gia với gần 200 đại biểu tham dự. Hội nghị đã tổng kết quá trình hành đạo của các Hội thánh và một số tổ chức Cao Đài từ khi được công nhận pháp nhân (1995-2008), tập trung vào công tác tổ chức, học tập giáo lý, trùng tu xây dựng cơ sở thờ tự, hoạt động từ thiện, xã hội, phong trào xoá đói giảm nghèo, phong trào thi đua yêu nước và chấp hành pháp luật Nhà nước. Tại Hội nghị lần này, các đại biểu đề nghị: Hằng năm sẽ tổ chức hội nghị liên giao các phái Cao Đài một lần; Mở lớp bồi dưỡng, đào tạo chức sắc, chức việc chung cho đạo Cao Đài; In kinh sách, xuất bản Tạp chí Cao Đài; Hoạt động chung trong lĩnh vực từ thiện xã hội. Đồng thời Hội nghị đã thống nhất thành lập bảng ghi nhớ giữa các phái Cao Đài với những nội dung cụ thể để thực hiện, trên nguyên tắc đoàn kết, tôn trọng tính độc lập, tự chủ và đặc điểm của tổ chức nhằm giúp đỡ nhau trong hành đạo, không xen vào công việc nội bộ, đối xử bình đẳng với nhau.
Tiếp tục thực hiện tôn chỉ của Hội nghị Liên giao hành đạo lần thứ nhất, các hội nghị liên giao lần lượt được tổ chức đến nay đã qua 12 lần hội nghị. Các hội nghị đã từng bước hoàn thiện về mô hình tổ chức và nâng cao chất lượng hoạt động liên giao hành đạo của các Hội thánh và tổ chức Cao Đài. Từ hội nghị đầu tiên có 12 tổ chức tham gia đến nay, hoạt động liên giao hành đạo đã ghi nhận sự lớn mạnh về tổ chức, quy tụ được 09 Hội thánh Cao Đài, 01 Pháp môn tu hành, 05 tổ chức Cao Đài hoạt động độc lập và Hội thánh Minh Lý đạo Tam Tông Miếu. Riêng các Hội thánh và tổ chức Cao Đài (không có sự tham gia của Hội thánh Cao Đài Tây Ninh) có 995.987 tín đồ, 8.378 chức việc, 9.582 chức sắc, 690 cơ sở thờ tự, hoạt động ở 28 tỉnh, thành phố. Hoạt động liên giao hành đạo đã quy tụ đa số các Hội thánh và tổ chức Cao Đài tham gia và khẳng định vai trò đoàn kết tôn giáo giữa các tổ chức tôn giáo trong đạo Cao Đài.
Trong thời kỳ đấu tranh bảo vệ Tổ quốc, các tổ chức Cao Đài đã có hoạt động liên giao hành đạo để vận động chức sắc, tín đồ tham gia các hoạt động yêu nước, chống ngoại xâm. Từ mối quan hệ truyền thống trước đây và trên tinh thần thống nhất: “Tôn trọng quyền độc lập, tự chủ của mỗi tổ chức, không can thiệp vào nội bộ của nhau”, các Hội thánh và tổ chức Cao Đài hoạt động liên giao hành đạo nhằm thực hiện sứ mạng làm trung tâm đạo đức, đoàn kết trong đạo Cao Đài hoạt động trên các lĩnh vực đào tạo, báo chí và từ thiện xã hội. Qua 11 năm hoạt động liên giao, chức sắc, tín đồ đạo Cao Đài đã khẳng định chân lý khi con người đoàn kết thống nhất thì mọi khó khăn có thể vượt qua. Bước vào thời kỳ đổi mới, Nhà nước tiến hành công nhận tư cách pháp nhân cho các tổ chức Cao Đài. Sau khi được công nhận, các tổ chức Cao Đài hoạt động hoàn toàn độc lập không có sự liên kết. Mỗi khi có sự kiện liên quan, mỗi tổ chức Cao Đài đều hiện diện và mang tính riêng biệt. Kể từ khi có hoạt động liên giao, các Hội thánh và tổ chức Cao Đài đã gắn kết với nhau thực hiện các hoạt động chung mang tính cộng đồng, thống nhất như một tập thể đại diện. Từ những việc nhỏ như: tặng hoa, đi viếng, đi thăm, hoạt động từ thiện xã hội, báo chí,… đều có một đơn vị chung là các Hội thánh và tổ chức Cao Đài. Tính thống nhất và đoàn kết giúp cho hoạt động giao lưu từng bước ổn định về tổ chức và định hình phương thức hoạt động. Bên cạnh đó, mỗi khi có Hội thánh nào có công việc thì không chỉ trong nội bộ Hội thánh đó thực hiện mà còn có sự hỗ trợ của lực lượng chức sắc, tín đồ của các Hội thánh khác tham gia. Đây là sự thích nghi của đạo Cao Đài trong đời sống tôn giáo hiện nay.
Thời kỳ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay, đạo Cao Đài đã tích cực vận động tín đồ tham gia các hoạt động phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, từ thiện ở địa phương, chấp hành các quy định của pháp luật Nhà nước và đóng vai trò trong việc đoàn kết tôn giáo ở Nam Bộ. Các Hội thánh và tổ chức Cao Đài tự nguyện liên giao hoạt động chung với nhau trên một số lĩnh vực. Hình thức đoàn kết tôn giáo này tồn tại từ năm 2008 đến nay vẫn đang hoạt động thu hút đông đảo các Hội thánh và tổ chức Cao Đài tham gia, trở thành mô hình tiêu biểu cho tinh thần đoàn kết tôn giáo, góp phần hình thành giá trị cố kết cộng đồng của đạo Cao Đài.
Hơn bao giờ hết trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay, người đạo Cao Đài làm tốt bổn phận công dân. Nhiều người nêu được tấm gương sáng trên nhiều lĩnh vực xã hội nhất là công việc từ thiện. Đúng như lời Chưởng pháp Cao Triều Phát của Hội thánh Cao Đài Minh Chơn đạo dạy: “Bàn thờ tôn giáo có nhiều nhưng bàn thờ Tổ quốc có một”!
4. Kết luận
Đạo Cao Đài kế thừa tinh hoa của Tam giáo Ngũ chi cộng với tôn chỉ phù hợp với quy luật tín ngưỡng của thời đại thực sự góp phần đoàn kết tôn giáo nói chung.
Đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hơn ai hết người đạo hiểu đây là tôn giáo do người Việt Nam sáng lập được Đức Chí Tôn chỉ dạy. Đạo Cao Đài sẽ góp phần làm cho Tổ quốc Việt Nam ngày càng tươi sáng hơn. Người đạo Cao Đài quyết tâm làm sao đạo thật sự có ích cho Tổ quốc cho dân tộc theo tinh thần bài Thánh thi chỉ hướng:
“Tường quang nhứt khí chiếu minh đông,
Tam giáo quy nguyên giữ cộng đồng.
Phật pháp khuyến nhơn quy mỹ tục,
Nho tông phục thế hưởng thuần phong.
Diệu huyền chơn đạo tu tông hướng,
Mê hoặc tà mưu khả tự phong.
Thế thượng dục tri Thiên sứ đáo,
Tam Kỳ Phổ Độ lập kỳ công.” (1926)
Với tinh thần Thế đạo đại đồng, Thiên đạo giải thoát, đạo Cao Đài đã góp phần đoàn kết tôn giáo và phụng sự công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc ngày càng tốt đẹp hơn.
* Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
Tài liệu tham khảo
1. Quy chế hoạt động giao lưu của các Hội thánh và tổ chức trong Đại đạo Tam Kỳ Phổ Độ tại Cầu Kho Tam Quan, Bình Định, ngày 8/4/2012, trang 1.
2. Ban Tôn giáo Chính phủ (2021), Tôn giáo và chính sách tôn giáo ở Việt Nam, Nxb. Chính trị Quốc gia Sự thật.
3. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb. Chính trị Quốc gia Sự thật.
4. Nguyễn Quốc Tuấn (Chủ biên), Đạo Cao Đài ở Việt Nam, Nxb. Khoa học Xã hội.
5. Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Nxb. Chính trị Quốc gia Sự thật.
