Analytic
Thứ hai, ngày 02/01/2026

Dấu ấn văn hóa Chăm trong những chiếc mâm gỗ

Xuân Thương - 18:47, 16/11/2026

(DTTG) - Gắn bó với đời sống tín ngưỡng và các nghi lễ truyền thống, mâm gỗ (Salao takai) của đồng bào Chăm ở Khánh Hòa không chỉ là vật dụng để đựng đồ dâng cúng mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Từ kỹ thuật chế tác đến hoa văn trang trí, mỗi chiếc mâm là một dấu ấn của nghề thủ công truyền thống, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa Chăm trước những đổi thay của đời sống đương đại.

Các chức sắc Chăm tỉ mỉ trang trí, hoàn thiện mâm gỗ truyền thống phục vụ nghi lễ tín ngưỡng
Các chức sắc Chăm tỉ mỉ trang trí, hoàn thiện mâm gỗ truyền thống phục vụ nghi lễ tín ngưỡng

Dấu ấn văn hóa trong đồ dùng nghi lễ

Trong đời sống tín ngưỡng của đồng bào Chăm ở Khánh Hòa, mâm gỗ (Salao takai) giữ vị trí quan trọng trong các nghi lễ truyền thống như Ka-tê, Ramưwan, lễ Rija, lễ cúng đền tháp và tang lễ. Mỗi chiếc mâm được dùng để bày biện lễ vật dâng lên thần linh, Tổ tiên, thể hiện lòng thành kính và những ước nguyện về bình an, sung túc của gia đình, dòng tộc.

Trên mâm lễ, lá chuối, hoa tươi, trầu cau, bánh trái cùng các lễ vật được sắp xếp hài hòa, trang nghiêm. Việc bày biện thường do những phụ nữ lớn tuổi đảm nhận, bởi họ am hiểu phong tục, nghi thức và ý nghĩa của từng lễ vật. Qua đó, những tri thức văn hóa không chỉ được thực hành mà còn được truyền nối trong cộng đồng.

Giá trị của mâm gỗ còn thể hiện qua kỹ thuật chế tác và hệ thống hoa văn mang đặc trưng văn hóa Chăm. Những họa tiết như biểu tượng âm dương, lá đề cùng các hoa văn trang trí truyền thống tạo nên vẻ đẹp riêng cho sản phẩm, đồng thời phản ánh quan niệm về sự hài hòa, cân bằng và những điều tốt lành trong đời sống.

Để hoàn thiện một chiếc mâm, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn, từ tạo đế, làm chân, ghép mặt mâm đến xử lý bề mặt, sơn phủ và trang trí hoa văn. Mỗi chi tiết đòi hỏi sự khéo léo, chính xác và kinh nghiệm tích lũy qua quá trình làm nghề.

Phó Cả sư Nại Cao Liêm, một trong số ít người còn gắn bó với nghề làm mâm gỗ truyền thống tại xã Thuận Nam, tỉnh Khánh Hòa cho biết, mâm gỗ hiện diện trong nhiều nghi lễ quan trọng của đồng bào Chăm. Nhận thức được ý nghĩa của vật phẩm này trong đời sống tâm linh, ông đã dành nhiều thời gian nghiên cứu, tìm hiểu kỹ thuật chế tác nhằm duy trì nghề truyền thống.

“Mình muốn làm để giữ gìn nghề truyền thống của dân tộc. Người Chăm ngày xưa làm thế nào thì giờ mình cũng làm như thế đó”, ông Nại Cao Liêm chia sẻ.

Từ phương thức chế tác thủ công với đục, dao và giấy nhám, nghề làm mâm gỗ ngày nay đã có thêm sự hỗ trợ của máy tiện ở một số công đoạn. Dù vậy, kỹ thuật truyền thống vẫn giữ vai trò chủ đạo trong việc tạo nên hình dáng, tỷ lệ và những đường nét đặc trưng của sản phẩm. Người thợ không chỉ cần thành thạo kỹ thuật mà còn phải hiểu giá trị văn hóa, tín ngưỡng gắn với chiếc mâm để bảo đảm sản phẩm giữ được vẻ trang nghiêm và nét riêng vốn có.

Phó Cả sư Nại Cao Liêm hướng dẫn các chức sắc Chăm trang trí hoa văn, phối màu trên mâm gỗ truyền thống
Phó Cả sư Nại Cao Liêm hướng dẫn các chức sắc Chăm trang trí hoa văn, phối màu trên mâm gỗ truyền thống

Truyền nghề để giữ gìn văn hóa

Mâm gỗ Chăm là một di sản văn hóa được duy trì thông qua sự kết nối giữa nghề thủ công và thực hành tín ngưỡng. Những tri thức về cách lựa chọn vật liệu, chế tác, trang trí và sử dụng mâm trong nghi lễ được tích lũy, trao truyền qua nhiều thế hệ. Chính sự gắn bó với đời sống cộng đồng đã giúp nghề tiếp tục tồn tại, dù không có nhiều hình thức đào tạo chính thức.

Hiện nay, việc truyền dạy nghề chủ yếu diễn ra thông qua sự hướng dẫn trực tiếp của những người có kinh nghiệm, am hiểu kỹ thuật và phong tục truyền thống. Tuy nhiên, số người còn gắn bó với nghề không nhiều, trong khi việc tiếp cận, học hỏi của thế hệ trẻ chưa thực sự phổ biến. Điều này đặt ra yêu cầu cần có những giải pháp thiết thực để bảo tồn tri thức nghề, tạo điều kiện cho việc thực hành và trao truyền được duy trì lâu dài.

Theo Thạc sĩ Bá Minh Truyền, Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa, bảo tồn nghề làm mâm gỗ truyền thống cần gắn với chính sách hỗ trợ nghệ nhân duy trì nghề và xây dựng các chương trình truyền dạy, giúp thế hệ trẻ có cơ hội học tập, tiếp nối.

Kỹ thuật chạm khắc, trang trí hoa văn trên mâm gỗ Chăm thể hiện sự khéo léo của người thợ, đồng thời gửi gắm những giá trị văn hóa và tín ngưỡng truyền thống
Kỹ thuật chạm khắc, trang trí hoa văn trên mâm gỗ Chăm thể hiện sự khéo léo của người thợ, đồng thời gửi gắm những giá trị văn hóa và tín ngưỡng truyền thống

Từ góc nhìn di sản, bảo tồn mâm gỗ Chăm không chỉ dừng lại ở việc lưu giữ một sản phẩm thủ công mà còn là gìn giữ hệ thống tri thức, kỹ năng và những giá trị tinh thần gắn với đời sống tín ngưỡng của cộng đồng. Việc khuyến khích nghệ nhân tiếp tục thực hành, tạo môi trường để người trẻ học nghề sẽ góp phần nâng cao nhận thức về giá trị di sản.

Mỗi chiếc mâm gỗ được hoàn thiện hôm nay là sự tiếp nối của một truyền thống lâu đời. Những đường nét chạm khắc, kỹ thuật chế tác và ý nghĩa văn hóa được gửi gắm trong sản phẩm không chỉ thuộc về ký ức mà vẫn hiện diện trong đời sống đương đại. Gìn giữ nghề làm mâm gỗ Chăm cũng chính là gìn giữ một phần di sản văn hóa dân tộc, để những giá trị ấy tiếp tục được trao truyền qua các thế hệ./.