Analytic
Thứ hai, ngày 02/01/2026

Đưa văn hóa truyền thống vào đời sống đương đại - Câu chuyện từ bảo tồn nhạc trống lớn của đồng bào Khmer ở Cà Mau

Hoàng Lê - 12:04, 18/11/2026

(DTTG) - Bảo tồn một di sản văn hóa không chỉ là giữ lại những giá trị của quá khứ, mà quan trọng hơn là làm cho những giá trị đó tiếp tục phát huy trong đời sống hôm nay, được thế hệ trẻ đón nhận và trở thành một phần sức sống của cộng đồng. Câu chuyện về nghệ thuật nhạc trống lớn của đồng bào Khmer ở Cà Mau gợi mở nhiều vấn đề trong thực hiện nhiệm vụ bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc thuộc Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035.

Tiếng trống lớn gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng dân tộc Khmer ở Cà Mau
Tiếng trống lớn gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng dân tộc Khmer ở Cà Mau

Ở vùng đất Cà Mau, tiếng trống lớn là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của đồng bào Khmer. Âm thanh trầm hùng, vang xa của dàn nhạc hiện diện trong những ngày lễ hội, các nghi thức tôn giáo, lễ tang và nhiều sinh hoạt quan trọng của cộng đồng. Với người Khmer, âm nhạc được ví như linh hồn của đời sống tinh thần. Vì thế, mỗi nhịp trống vang lên còn chuyên chở ký ức, phong tục và những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Theo nghiên cứu của Thạc sĩ Nguyễn Văn Quynh, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Cà Mau, nghệ thuật nhạc trống lớn có lịch sử hơn 100 năm trên vùng đất này. Di sản được cho là bắt nguồn từ Trà Vinh, theo chân những người Khmer đến vùng Tân Lộc từ cuối thế kỷ XIX. Từ đó, tiếng trống gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng, đặc biệt tại các ngôi chùa Khmer.

Nhạc trống lớn có mặt trong nhiều nghi lễ quan trọng như: lễ An vị tượng Phật, lễ nhập hạ, ra hạ, lễ hội Ok Om Bok, Sen Dolta và các nghi thức cầu an. Đặc biệt, trong tang lễ của người Khmer ở Cà Mau, tiếng trống lớn giữ vai trò chủ đạo, thay vì sử dụng dàn nhạc Ngũ Âm như ở các địa phương khác. Mỗi hoàn cảnh lại có quy định riêng về tiết tấu, phong cách biểu diễn, thể hiện chiều sâu văn hóa và tính nghi lễ của loại hình nghệ thuật này.

Tuy vậy, trước khi được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2022, nhạc trống lớn từng đứng trước nguy cơ mai một nghiêm trọng. Số nghệ nhân am hiểu kỹ thuật diễn tấu ngày càng ít; các bài nhạc chủ yếu được truyền miệng, chưa được lưu giữ đầy đủ bằng văn bản ký âm.

Theo nghiên cứu của ông Nguyễn Văn Quynh, tại Cà Mau từng có hai nghệ nhân biểu diễn trống lớn không sử dụng dùi là ông Hữu Quan và ông Sơn Xịn. Khi hai nghệ nhân qua đời, kỹ thuật biểu diễn đặc biệt này không còn người thực hành nữa. Bên cạnh đó, người trẻ ngày càng ít có điều kiện theo học do áp lực mưu sinh và rào cản ngôn ngữ truyền dạy bằng tiếng Khmer cổ. Nguy cơ mai một di sản không chỉ đến từ sự biến đổi của đời sống hiện đại, mà còn bắt nguồn từ việc thiếu người kế thừa và chưa tạo được động lực đủ mạnh để thế hệ trẻ gắn bó với văn hóa truyền thống.

Trong khó khăn đó, việc nghệ thuật nhạc trống lớn được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia ngày 4/4/2022 đã tạo động lực mới cho công tác bảo tồn. Các hoạt động bảo vệ di sản từng bước được tỉnh Cà Mau tổ chức bài bản hơn, với sự tham gia của cơ quan quản lý văn hóa, các đơn vị nghệ thuật, nghệ nhân, cộng đồng và được sử dụng kinh phí của Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2025. 

Trong đó, Đoàn Nghệ thuật Khmer tỉnh Cà Mau đã chủ động sưu tầm các bản nhạc cổ, tiến hành ký âm, phiên dịch lời bài hát sang cả chữ Khmer và chữ Quốc ngữ để lưu giữ. Lãnh đạo Đoàn đã mời các nghệ nhân có kinh nghiệm tham gia đào tạo, rèn giũa cho những người trẻ có đam mê.

Tỉnh Cà Mau cũng đã triển khai nhiều hoạt động thiết thực như sưu tầm, ký âm, biên dịch các bài bản cổ; tổ chức tập huấn, truyền dạy,thành lập 2 câu lạc bộ tại xã Hồ Thị Kỷ và Tân Lộc; đầu tư mới 01 bộ nhạc cụ của dàn nhạc trống lớn... Quá trình sưu tầm, nghiên cứu đã phát hiện khoảng 25 bài bản lớn, nhỏ, trong đó có 7 bài bản tổ được lưu truyền. Những nỗ lực này đã góp phần đưa di sản từng bước trở lại với đời sống cộng đồng. Ngày 5/5/2024, nhạc trống lớn đã được trình diễn tại lễ Cầu an ở ấp Cây Khô, xã Hồ Thị Kỷ.

Đưa nhạc trống lớn vào biểu diễn tại các sự kiện du lịch và văn hóa là một hình thức giới thiệu di sản văn hóa Khmer ở Cà Mau
Đưa nhạc trống lớn vào biểu diễn tại các sự kiện du lịch và văn hóa là một hình thức giới thiệu di sản văn hóa Khmer ở Cà Mau

Việc đưa trống lớn vào biểu diễn tại các sự kiện du lịch và văn hóa là một hình thức giới thiệu di sản, tạo ra thu nhập tăng thêm cho các nghệ nhân, đồng thời là một sản phẩm du lịch độc đáo thu hút du khách. Đó cũng là cách để Cà Mau triển khai thực hiện Chương trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá phi vật thể gắn với việc triển khai Chiến lược công tác dân tộc giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Nhìn từ câu chuyện ở Cà Mau, nhiệm vụ bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc trong giai đoạn mới không thể chỉ dừng ở kiểm kê, lập hồ sơ, tổ chức lễ hội hay phục dựng một số tiết mục biểu diễn. Điều quan trọng là phải duy trì được môi trường thực hành văn hóa, có người kế tục và tạo điều kiện để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng. Định hướng này phù hợp với mục tiêu của Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035, trong đó nhiệm vụ giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa tốt đẹp của các dân tộc thiểu số được xác định là một nội dung quan trọng.

Từ thực tiễn bảo tồn nhạc trống lớn của đồng bào Khmer ở Cà Mau, có thể thấy, trước hết, cần ưu tiên với những di sản có nguy cơ mai một cao, kịp thời sưu tầm, ghi âm, ghi hình, ký âm, biên dịch và số hóa tư liệu. Việc lưu giữ phải đi cùng bảo tồn kỹ thuật, tri thức và những quy tắc văn hóa gắn với di sản, tránh tình trạng tư liệu còn nhưng người biết thực hành đã không còn.

Cùng với đó, cần đặt nghệ nhân và cộng đồng vào vị trí trung tâm. Nghệ nhân không chỉ là người biểu diễn mà còn là chủ thể nắm giữ tri thức, kỹ năng và ký ức văn hóa. Chính sách hỗ trợ, tôn vinh cần gắn với điều kiện để họ truyền dạy; đồng thời có cơ chế khuyến khích người trẻ học tập, tiếp nối di sản thông qua hỗ trợ đào tạo và tạo cơ hội sinh kế phù hợp.

Nghệ thuật nhạc trống lớn Khmer Cà Mau đã trải qua một hành trình từ nguy cơ mai một do áp lực kinh tế và thất truyền kỹ thuật, đến giai đoạn phục hưng mạnh mẽ nhờ chiến lược đầu tư bài bản cùng sự vào cuộc quyết liệt của chính quyền và cộng đồng. Với nền tảng lịch sử hơn 100 năm và giá trị văn hóa độc đáo là linh hồn của cuộc lễ, bảo tồn nghệ thuật nhạc trống lớn đã, đang và sẽ góp phần phát triển bền vững đời sống văn hoá đồng bào Khmer vùng cực Nam Tổ quốc.