Những chiếc bánh gai Pẻng tải dẻo thơm, là món bánh truyền thống trong đời sống văn hóa của người Tày, NùngHương vị từ những nguyên liệu dân dã
Pẻng tải là tên gọi quen thuộc của một số loại bánh truyền thống của người Tày, Nùng, trong đó có bánh gai, bánh chuối, bánh dậm. Theo tiếng Tày, “Pẻng” nghĩa là bánh, “tải” có nghĩa là mang theo. Những chiếc bánh thường được xâu thành từng cặp, thuận tiện để mang theo khi đi làm nương, làm rẫy. Qua thời gian, Pẻng tải trở thành món ăn gần gũi, gắn bó với đời sống của đồng bào Tày, Nùng xứ Lạng.
Để làm bánh Pẻng tải, người dân lựa chọn những nguyên liệu sẵn có trong đời sống sản xuất. Gạo nếp phải là loại ngon, hạt chắc, dẻo, không lẫn gạo tẻ để khi hấp bánh có độ mềm, dai. Nếp được ngâm cho mềm, sau đó xay thành bột, cho vào túi vải treo lên để róc nước. Lá gai được thu hái, tước bỏ gân, phơi khô rồi đem ninh cho nhừ. Sau khi rửa sạch, vắt ráo nước, lá được thái nhỏ hoặc giã nhuyễn.
Một nguyên liệu quan trọng khác là đường phên, loại đường thủ công làm từ cây mía. Đường được thái nhỏ, trộn với lá gai và bột nếp, sau đó đem giã thật nhuyễn trong cối. Đây là công đoạn đòi hỏi sự kiên trì, khéo léo, quyết định độ dẻo và mịn của bánh. Khi các nguyên liệu hòa quyện, khối bột chuyển sang màu xanh đen, dẻo quánh, tỏa mùi thơm đặc trưng của nếp, lá gai và đường phên.
Nhân bánh thường được làm từ đỗ xanh hoặc lạc rang giã nhỏ, trộn với đường tạo vị bùi, béo. Người làm bánh chia bột thành từng phần, cán dẹt, đặt nhân vào giữa rồi khéo léo bọc kín. Bánh được gói bằng lá chuối, tạo hình dẹt, sau đó đem hấp trong chõ đến khi chín. Khi bóc lớp lá chuối, chiếc bánh hiện ra với màu đen óng, bề mặt mịn màng, dẻo dai. Bánh có vị ngọt đậm, tạo nên nét hấp dẫn riêng của món ăn truyền thống.
Món bánh gửi gắm tình thân, lòng hiếu kính
Trong đời sống văn hóa của người Tày, Nùng ở Lạng Sơn, Pẻng tải không đơn thuần là món ăn mà còn gắn với những phong tục truyền thống, đặc biệt là dịp Rằm tháng Bảy Âm lịch. Đây là một trong những ngày lễ quan trọng trong năm, khi các gia đình chuẩn bị lễ vật dâng cúng Tổ tiên, cầu mong sức khỏe, bình an và mùa màng thuận lợi. Dịp này, đồng bào còn duy trì phong tục “Pây tai” (đi thăm nhà vợ). Các gia đình có con gái đi lấy chồng chuẩn bị lễ vật về thăm cha mẹ bên ngoại, thể hiện lòng biết ơn công sinh thành, dưỡng dục. Trong những món quà mang theo thường có vịt, bánh gai, bánh chuối và các sản vật địa phương. Những cặp Pẻng tải được chuẩn bị chu đáo, trở thành lễ vật không thể thiếu trong dịp sum họp gia đình. Phong tục ấy không chỉ thể hiện lòng thành kính với Tổ tiên mà còn gửi gắm đạo lý uống nước nhớ nguồn, đề cao tình cảm gia đình và sự gắn kết giữa các thế hệ.
Nhiều gia đình người Tày, Nùng tỉnh Lạng Sơn vẫn gìn giữ nghề làm bánh gai truyền thống, dâng bánh lên Tổ tiên trong những dịp lễ, Tết. Không chỉ mang hương vị dẻo thơm đặc trưng, Pẻng tải còn thể hiện nét đẹp trong phong tục, tín ngưỡng và văn hóa ẩm thực của đồng bàoGìn giữ nét đẹp ẩm thực truyền thống
Ngày nay, dù điều kiện sinh hoạt có nhiều thay đổi, nhiều gia đình người Tày, Nùng ở Lạng Sơn vẫn duy trì cách làm Pẻng tải mỗi dịp lễ, Tết. Kinh nghiệm chọn gạo, xử lý lá gai, giã bột, làm nhân và gói bánh được những người lớn tuổi truyền lại cho con cháu. Một số công đoạn được hỗ trợ bằng máy móc để tiết kiệm thời gian, công sức, song nguyên liệu và hương vị truyền thống vẫn được chú trọng.
Việc tiếp tục làm bánh không chỉ góp phần duy trì một món ăn đặc trưng mà còn là cách trao truyền tri thức dân gian, phong tục và những giá trị văn hóa tốt đẹp trong mỗi gia đình. Qua những lần cùng nhau chuẩn bị nguyên liệu, gói bánh, thế hệ trẻ có thêm cơ hội hiểu về nếp sống, tập quán và ý nghĩa của ngày lễ truyền thống của dân tộc mình.
Với hương vị riêng cùng những giá trị văn hóa được gửi gắm, Pẻng tải góp phần làm phong phú thêm bản sắc ẩm thực của đồng bào Tày, Nùng tỉnh Lạng Sơn. Gìn giữ món bánh truyền thống cũng chính là gìn giữ ký ức quê hương, tình cảm gia đình và những nét đẹp văn hóa đã được trao truyền qua nhiều thế hệ./.