Du lịch Lào Cai phát triển bền vững trên nền tảng văn hóa truyền thống

Lào Cai là tỉnh miền núi, biên giới Tây Bắc - vùng đất hội tụ những giá trị đặc sắc của thiên nhiên và văn hóa. Sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính (hợp nhất hai tỉnh Yên Bái và tỉnh Lào Cai - lấy tên tỉnh Lào Cai), không gian phát triển mới càng mở rộng, tạo điều kiện kết nối các trung tâm du lịch, cảnh quan sinh thái, di sản văn hoá và không gian văn hóa cộng đồng. Hiện tỉnh Lào Cai được xác định là nơi hội tụ tinh hoa văn hóa của hơn 30 dân tộc và trên 60% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số. Dân số của tỉnh có trên 1,6 triệu dân, diện tích tự nhiên trên 130.000 km². Khi sáp nhập, tỉnh có 99 đơn vị hành chính cấp xã, trong đó có 95 đơn vị hành chính thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số… Trong đó, nhiều giá trị văn hóa đã được nhận diện, bảo tồn và phát huy trong đời sống đương đại.

Những năm gần đây, du lịch của tỉnh Lào Cai đã có bước phát triển mạnh mẽ, từng bước khẳng định vai trò là ngành kinh tế mũi nhọn với tốc độ tăng trưởng khách du lịch bình quân khoảng 21%/năm. Năm 2025, toàn tỉnh đón khoảng 10,5 triệu lượt khách, trong đó khách quốc tế khoảng 1,46 triệu lượt, tổng thu từ khách du lịch đạt khoảng 46.000 tỷ đồng. Trong 8 tháng năm 2026, địa phương ước đón 8,566 triệu lượt khách, tổng thu từ du lịch đạt khoảng 34.160 tỷ đồng. Những con số này cho thấy, du lịch đã trở thành một động lực quan trọng của kinh tế địa phương.

Mặc dù, đạt được những kết quả đặc biệt ấn tượng, nhưng du lịch Lào Cai vẫn phát triển chưa tương xứng với tiềm năng, thế mạnh sẵn có. Liên kết vùng trong tỉnh còn chưa chặt chẽ, hạ tầng kết nối thiếu đồng bộ, các sản phẩm du lịch chưa thực sự hấp dẫn, khác biệt và năng lực cạnh tranh còn tồn tại, hạn chế. Chất lượng dịch vụ trên địa bàn chưa đồng đều, nguồn nhân lực và năng lực quản trị còn chưa đáp ứng được yêu cầu đặt ra, trong khi nhiều dự án du lịch vẫn chậm triển khai. Bên cạnh đó, công tác quy hoạch, quản lý quy hoạch, môi trường du lịch, an toàn thực phẩm, an toàn giao thông và thủ tục đất đai vẫn còn nhiều bất cập. Hiệu lực quản lý nhà nước cùng tiến trình chuyển đổi số chưa theo kịp tốc độ phát triển; các doanh nghiệp du lịch chủ yếu có quy mô nhỏ và vừa nên hạn chế về vốn, kinh nghiệm; đặc biệt là vai trò của cộng đồng trong phát triển du lịch cũng chưa được phát huy tối đa.

Do vậy, để khắc phục những tồn tại, hạn chế nêu trên và nâng cao hình ảnh du lịch địa phương, Ban Thường vụ Tỉnh ủy Lào Cai đặt mục tiêu cụ thể đến năm 2030 sẽ đưa du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn tạo động lực tăng trưởng xanh, thông minh và bền vững gắn liền với bản sắc văn hóa dân tộc. Tỉnh Lào Cai phấn đấu đến năm 2030 sẽ đón 15 triệu lượt khách, bao gồm 11,5 triệu khách nội địa và 3,5 triệu lượt khách quốc tế. Tổng thu từ khách du lịch hướng tới mốc 70.000 tỷ đồng, đóng góp trực tiếp từ 17% đến 20% trong GRDP của tỉnh với tốc độ tăng trưởng lĩnh vực du lịch đạt bình quân 20%/năm. Đồng thời, Tỉnh cũng sẽ mở rộng hệ thống cơ sở lưu trú lên quy mô 31.500 buồng để đáp ứng nhu cầu cho khoảng 60.000 đến 65.000 lượt khách mỗi ngày đêm, trong đó tỷ lệ buồng khách sạn đạt tiêu chuẩn từ 3 đến 5 sao chiếm từ 25 - 30%. Mục tiêu này đồng thời sẽ tạo ra việc làm cho 80.000 lao động, bao gồm 36.000 việc làm trực tiếp, bảo đảm tỷ lệ lao động nữ đạt 30% và người dân tộc thiểu số đạt 35%...

Tuy nhiên, tăng trưởng về lượng khách chưa phải là thước đo duy nhất của phát triển bền vững. Câu hỏi quan trọng hơn là: Tỉnh Lào Cai sẽ tạo ra giá trị gì từ mỗi chuyến đi và giá trị ấy được phân bổ như thế nào cho cộng đồng?

Và câu trả lời nằm một phần ở chiều sâu văn hóa.

Văn hóa tạo nên sự khác biệt của điểm đến

Trong cạnh tranh du lịch hiện nay, cảnh quan đẹp có thể tạo sức hút ban đầu, nhưng chính những trải nghiệm văn hóa đặc sắc mới giúp một điểm đến tạo dấu ấn lâu dài, bền vững. Sa Pa không chỉ hấp dẫn bởi núi Fansipan, ruộng bậc thang; Mù Cang Chải không chỉ hấp dẫn bởi ruộng bậc thang; Bắc Hà không chỉ có cao nguyên và chợ phiên; Bát Xát, Mường Khương, Si Ma Cai và những vùng bản làng khác không chỉ có cảnh quan núi rừng.

Điều làm nên sức hấp dẫn riêng chính là con người và văn hóa. Đó là những ngôi nhà truyền thống, trang phục, tiếng nói, dân ca, dân vũ, lễ hội, nghề thủ công, ẩm thực, tập quán canh tác và tri thức địa phương được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ. Mỗi yếu tố, nếu được khai thác phù hợp, đều có thể trở thành một câu chuyện giúp du khách hiểu sâu hơn về vùng đất.

Chẳng hạn, một trải nghiệm homestay sẽ có giá trị hơn nếu du khách trong nước và quốc tế không chỉ được nghỉ trong một ngôi nhà truyền thống, đồng thời còn được tìm hiểu kiến trúc, thưởng thức món ăn địa phương, nghe kể về phong tục, tập quán, tham gia một công đoạn sản xuất hoặc trải nghiệm đời sống của gia đình chủ nhà. Khi đó, sản phẩm du lịch không còn đơn giản là dịch vụ lưu trú, mà trở thành sản phẩm văn hóa có hàm lượng trải nghiệm cao.

Đây chính là quá trình chuyển hóa tài nguyên văn hóa thành giá trị kinh tế mà không tách rời cộng đồng.

Từ bảo tồn văn hóa đến tạo sinh kế

Tiến sĩ Trần Hữu Sơn, nguyên Giám đốc Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai chia sẻ: Giá trị sâu sắc của phát triển du lịch dựa trên văn hóa là tạo ra mối quan hệ tương hỗ giữa bảo tồn và sinh kế. Nếu nghề thủ công tạo thu nhập, người dân sẽ có thêm động lực duy trì nghề. Nếu lễ hội được tổ chức phù hợp và tạo ra giá trị cho cộng đồng, thế hệ trẻ sẽ có thêm lý do để tham gia. Nếu kiến trúc truyền thống có thể trở thành một phần của sản phẩm du lịch, việc gìn giữ nhà cổ, nhà sàn sẽ không chỉ mang ý nghĩa bảo tồn mà còn có giá trị kinh tế.

Từ quan điểm đó, bảo tồn văn hóa không phải vật cản của phát triển, mà có thể trở thành nguồn lực nội sinh của phát triển. Lào Cai đã có nhiều hướng đi theo cách tiếp cận này. Các sản phẩm du lịch mới được xây dựng gắn với đặc trưng văn hóa, bản sắc dân tộc; nhiều hoạt động như Ngày hội “Thổ cẩm Tây Bắc - Sắc màu Thổ cẩm Lào Cai”, sản phẩm du lịch Sa Pa gắn với thổ cẩm và hoa, Festival Cao nguyên trắng Bắc Hà, sản phẩm du lịch Mù Cang Chải… góp phần đưa các giá trị văn hóa vào không gian trải nghiệm của du khách.

Đặc biệt, điều cần thiết trong giai đoạn tới là nâng tầm những sản phẩm ấy từ hoạt động trải nghiệm thành chuỗi giá trị văn hóa - du lịch - sinh kế. Người dân cần được tham gia từ khâu thiết kế sản phẩm, cung cấp dịch vụ đến quảng bá và hưởng lợi; doanh nghiệp giữ vai trò kết nối thị trường; cơ quan quản lý tạo môi trường chính sách; còn các nhà nghiên cứu, nghệ nhân và Người có uy tín góp phần bảo đảm tính chân thực, chiều sâu và bản sắc văn hoá.

Giữ ranh giới giữa động lực phát triển và thương mại hóa văn hóa

Liên quan đến vấn đề nay, Tiến sĩ Lò Giàng Páo, Phó Chủ tịch Hội Hỗ trợ Phát triển Kinh tế miền núi Việt Nam cho rằng: Một nghịch lý có thể xuất hiện nếu du lịch phát triển thiếu kiểm soát: chính những giá trị làm nên sức hấp dẫn của điểm đến lại có nguy cơ bị thương mại hóa. Một lễ hội nếu chỉ được tổ chức để phục vụ du khách có thể dần mất đi ý nghĩa cộng đồng. Một nghề thủ công nếu chạy theo sản lượng có thể đánh mất kỹ thuật truyền thống. Một bản làng nếu xây dựng quá nhiều công trình phục vụ du lịch có thể làm biến đổi cảnh quan và không gian cư trú.

Bởi vậy, phát triển du lịch dựa vào văn hóa phải đặt ra giới hạn khai thác. Không phải mọi giá trị văn hóa đều có thể trở thành sản phẩm thương mại; không phải mọi không gian cộng đồng đều có thể mở cửa vô hạn cho du lịch.

Cộng đồng phải là chủ thể quyết định những gì có thể giới thiệu, những gì cần bảo vệ và cách thức chia sẻ lợi ích. Đây là nguyên tắc quan trọng để tránh tình trạng “sân khấu hóa” văn hóa, đồng thời bảo đảm du lịch thực sự phục vụ sự phát triển của cộng đồng, Tiến sĩ Lò Giàng Páo nhấn mạnh.

Hướng đi mới cho du lịch Lào Cai

Ngày 01/7, Ban Thường vụ Tỉnh ủy Lào Cai đã ban hành Chỉ thị số 33-CT/TU về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác quản lý và phát triển du lịch trên địa bàn tỉnh. Chỉ thị xác định mục tiêu chiến lược đưa tỉnh Lào Cai trở thành “trung tâm du lịch bốn mùa” của cả nước, hướng tới đẳng cấp quốc tế và phát triển bền vững.

Để mục tiêu ấy có nền tảng lâu dài, phát triển du lịch cần chuyển mạnh từ tư duy thu hút thật nhiều khách sang tạo ra giá trị cao hơn từ mỗi du khách. Giá trị ấy có thể đến từ thời gian lưu trú dài hơn, mức chi tiêu cao hơn, trải nghiệm sâu hơn và sự tham gia rộng hơn của cộng đồng địa phương.

Cùng với đó là đẩy mạnh số hóa di sản, xây dựng cơ sở dữ liệu văn hóa, quảng bá bằng các nền tảng số, đào tạo kỹ năng du lịch cho thanh niên dân tộc thiểu số, phát triển sản phẩm OCOP gắn với câu chuyện văn hóa và kết nối các điểm đến thành những tuyến trải nghiệm liên vùng.

Và điều quan trọng nhất, cần bảo đảm lợi ích từ du lịch được quay trở lại cộng đồng. Khi người dân thấy rằng giữ gìn văn hóa giúp cải thiện đời sống, họ sẽ trở thành lực lượng bảo vệ di sản tự nhiên và văn hóa hiệu quả nhất.

Tỉnh Lào Cai đang có một nền tảng đáng kể để đi theo hướng đó. Những con số tăng trưởng của ngành du lịch cho thấy sức hút thị trường; nhưng chiều sâu văn hóa mới là yếu tố tạo nên bản sắc và khả năng cạnh tranh lâu dài của điểm đến.

Theo đó, phát triển du lịch bền vững không phải là lựa chọn giữa kinh tế và văn hóa. Đó là quá trình biến văn hóa thành nguồn lực phát triển nhưng đồng thời bảo đảm phát triển không làm suy giảm văn hóa. Khi mỗi bản làng giữ được hồn cốt, mỗi sản phẩm kể được một câu chuyện văn hoá, mỗi người dân trở thành chủ thể và mỗi du khách trở thành một người đồng hành với bảo tồn, tỉnh Lào Cai sẽ có thêm một nền tảng vững chắc để đưa du lịch từ đẹp về cảnh quan đến sâu về trải nghiệm, giàu về bản sắc và bền vững về giá trị…/.