Từ khóa: Phát triển kinh tế; Khu vực Tây Nguyên; Đảm bảo quốc phòng - an ninh.
1. Đặt vấn đề
Gắn phát triển kinh tế - xã hội bền vững với bảo đảm quốc phòng - an ninh ở khu vực Tây Nguyên đang trở thành yêu cầu chiến lược trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng. Tây Nguyên không chỉ là vùng có vị trí địa chính trị đặc biệt quan trọng, giữ vai trò “phên dậu” của Tổ quốc, mà còn là không gian sinh tồn của nhiều cộng đồng dân tộc với hệ sinh thái đặc thù và nguồn tài nguyên phong phú. Tuy nhiên, quá trình hội nhập và tác động của các thách thức phi truyền thống như biến đổi khí hậu, suy thóai tài nguyên, di cư tự phát và sự can dự của các thế lực bên ngoài đặt ra đòi hỏi mới đối với mô hình phát triển vùng. Do đó, nghiên cứu gắn kết chặt chẽ giữa phát triển bền vững và củng cố quốc phòng - an ninh có ý nghĩa quan trọng nhằm bảo đảm ổn định lâu dài đối với khu vực Tây Nguyên.
2. Kết quả nghiên cứu
2.1. Cơ sở lý luận và thực tiễn
Cơ sở lý luận về gắn kết phát triển kinh tế - xã hội bền vững với bảo đảm an ninh, quốc phòng ở Tây Nguyên xuất phát từ quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng về mối quan hệ biện chứng giữa phát triển và bảo vệ Tổ quốc. Theo đó, phát triển kinh tế là nền tảng vật chất của quốc phòng - an ninh, trong khi quốc phòng - an ninh vững mạnh là điều kiện bảo đảm môi trường ổn định cho phát triển bền vững. Lý luận hiện đại về an ninh phi truyền thống, an ninh con người và quản trị phát triển bền vững cũng cung cấp khung phân tích cho việc tích hợp các yếu tố kinh tế - xã hội, môi trường và an ninh vào cùng một chiến lược tổng thể. Bên cạnh đó, lý thuyết về phát triển vùng, đặc biệt đối với các không gian chiến lược sinh thái, khẳng định tầm quan trọng của quản trị đa cấp, liên kết vùng và sự tham gia của cộng đồng địa phương trong các quá trình phát triển.
Về phương diện thực tiễn, Tây Nguyên là khu vực có vị trí địa chính trị đặc biệt quan trọng, vừa là “nóc nhà Đông Dương”, vừa là vùng chiến lược trong quan hệ Việt Nam - Lào - Campuchia. Vùng sở hữu hệ sinh thái rừng, nguồn nước và tài nguyên thiên nhiên phong phú, đồng thời là không gian cư trú của nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số với hệ giá trị văn hóa đặc thù. Tuy nhiên, quá trình phát triển những năm gần đây đặt Tây Nguyên trước nhiều sức ép: suy giảm rừng và nguồn nước, xung đột lợi ích tài nguyên, di cư tự phát, tác động của biến đổi khí hậu và các vấn đề dân tộc, tôn giáo. Trên bình diện quốc phòng - an ninh, địa bàn biên giới rộng, địa hình hiểm trở và hoạt động của tội phạm xuyên biên giới, cùng sự can dự của các yếu tố bên ngoài, đặt ra yêu cầu tăng cường phối hợp giữa phát triển và bảo vệ.
Những yếu tố lý luận và thực tiễn nêu trên cho thấy việc gắn kết chặt chẽ giữa phát triển bền vững và củng cố quốc phòng - an ninh không chỉ là yêu cầu khách quan mà còn là điều kiện tiên quyết để đảm bảo ổn định lâu dài cho khu vực Tây Nguyên trong bối cảnh hội nhập sâu rộng hiện nay.
Bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống dân tộc là cơ sở quan trọng để xây dựng môi trường xã hội ổn định, phát triển bền vữngBảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống dân tộc là cơ sở quan trọng để xây dựng môi trường xã hội ổn định, phát triển bền vững
2.2. Thực trạng gắn phát triển kinh tế - xã hội với đảm bảo an ninh, quốc phòng ở Tây Nguyên
Trong những năm gần đây, quá trình gắn kết phát triển kinh tế - xã hội với bảo đảm an ninh, quốc phòng ở Tây Nguyên đạt được nhiều kết quả quan trọng, song vẫn tồn tại những hạn chế cần được nhận diện đầy đủ. Về tổng thể, tốc độ phát triển kinh tế của vùng duy trì ở mức khá, cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng tăng tỷ trọng công nghiệp - dịch vụ, giảm phụ thuộc vào nông nghiệp truyền thống. Các ngành kinh tế chủ lực như cà phê, cao su, hồ tiêu, du lịch sinh thái và năng lượng tái tạo đã trở thành động lực tăng trưởng mới. Hệ thống kết cấu hạ tầng giao thông, đô thị và hạ tầng xã hội được cải thiện, tạo điều kiện thuận lợi cho liên kết vùng và nâng cao chất lượng đời sống của người dân. Những kết quả này góp phần củng cố cơ sở vật chất và môi trường xã hội ổn định, qua đó hỗ trợ trực tiếp cho nhiệm vụ quốc phòng - an ninh trên địa bàn chiến lược. Về mặt xã hội, các chính sách dân tộc và an sinh được triển khai tương đối đồng bộ, tỷ lệ hộ nghèo trong đồng bào dân tộc thiểu số giảm rõ rệt. Công tác giáo dục, y tế và xây dựng nông thôn mới đạt nhiều thành tựu, góp phần nâng cao mức sống và giảm nguy cơ bị lợi dụng bởi các phần tử xấu. Tuy nhiên, sự chênh lệch phát triển giữa các nhóm dân cư và giữa các địa phương vẫn còn lớn; một bộ phận người dân thiếu sinh kế ổn định, dễ bị kích động, lôi kéo. Điều này tạo ra thách thức đối với nhiệm vụ giữ vững an ninh chính trị và trật tự xã hội.
Về phương diện quốc phòng - an ninh, hệ thống chính trị cơ sở được củng cố, thế trận quốc phòng toàn dân gắn với thế trận an ninh Nhân dân ngày càng hoàn thiện. Các lực lượng vũ trang chủ động bám địa bàn, tham gia phát triển kinh tế - xã hội và hỗ trợ người dân, đặc biệt ở khu vực biên giới. Công tác quản lý biên giới và đấu tranh với tội phạm xuyên quốc gia được tăng cường, góp phần giữ vững chủ quyền và an ninh khu vực tam giác phát triển Việt Nam - Lào - Campuchia. Tuy nhiên, địa bàn rộng, địa hình phức tạp và đường biên dài khiến công tác kiểm sóat còn gặp khó khăn; tình trạng di cư tự phát, tội phạm ma túy, buôn lậu và các hoạt động lợi dụng dân tộc, tôn giáo vẫn tiềm ẩn nguy cơ mất ổn định. Một vấn đề đáng lưu ý là mối liên kết giữa phát triển kinh tế và nhiệm vụ quốc phòng - an ninh ở một số nơi còn thiếu tính đồng bộ. Nhiều dự án phát triển chưa được đánh giá đầy đủ tác động an ninh, môi trường và văn hóa; trong khi cơ chế phối hợp giữa chính quyền, doanh nghiệp và lực lượng vũ trang chưa thực sự chặt chẽ. Công tác dự báo chiến lược, quản trị rủi ro và ứng phó với thách thức an ninh phi truyền thống vẫn còn hạn chế. Nhìn chung, dù đạt nhiều thành tựu đáng ghi nhận, việc gắn kết giữa phát triển bền vững và củng cố quốc phòng - an ninh ở khu vực Tây Nguyên vẫn đối mặt với nhiều thách thức, đòi hỏi phải được giải quyết bằng các giải pháp mang tính hệ thống, lâu dài và thích ứng với bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng.
2.3. Yêu cầu đặt ra trong bối cảnh hội nhập
Bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng đang đặt ra những yêu cầu mới, phức tạp và đa chiều đối với nhiệm vụ gắn phát triển kinh tế - xã hội bền vững với bảo đảm an ninh, quốc phòng ở khu vực Tây Nguyên.
Thứ nhất, sự tham gia ngày càng mạnh mẽ của các dòng vốn đầu tư, thương mại và công nghệ quốc tế đòi hỏi Tây Nguyên phải đổi mới mô hình tăng trưởng theo hướng kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh của các ngành kinh tế chủ lực. Điều này đặt ra yêu cầu xây dựng thể chế điều phối vùng hiệu quả, minh bạch và thích ứng với chuẩn mực toàn cầu, bảo đảm hài hòa giữa thu hút đầu tư và bảo vệ quốc phòng - an ninh, nhất là tại các khu vực nhạy cảm về địa chiến lược.
Thứ hai, hội nhập làm tăng cường tính mở của không gian kinh tế, kéo theo nhiều thách thức an ninh phi truyền thống như biến đổi khí hậu, suy thóai hệ sinh thái rừng, cạn kiệt nguồn nước, di cư lao động xuyên biên giới và các loại tội phạm công nghệ cao. Tây Nguyên - với đặc trưng là vùng sinh thái - văn hóa đặc biệt, cần xây dựng năng lực quản trị rủi ro tổng hợp, tích hợp giữa phát triển kinh tế, quản lý tài nguyên và củng cố an ninh môi trường. Điều này cũng đòi hỏi hoàn thiện các cơ chế phối hợp liên ngành nhằm đảm bảo khả năng ứng phó hiệu quả với các tình huống phức tạp.
Thứ ba, sự cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn và các hoạt động can thiệp từ bên ngoài đặt ra yêu cầu phải tăng cường cảnh giác, bảo vệ vững chắc chủ quyền lãnh thổ, an ninh biên giới và ổn định chính trị nội bộ. Đây là yêu cầu đặc biệt quan trọng đối với Tây Nguyên - vùng “phên dậu” chiến lược của quốc gia. Cùng với đó, cần nâng cao năng lực dân vận, củng cố khối đại đoàn kết các dân tộc và bảo tồn giá trị văn hóa địa phương, coi đây là nền tảng xã hội để hóa giải các nguy cơ xung đột, chia rẽ.
Thứ tư, bối cảnh hội nhập đòi hỏi tăng cường liên kết giữa phát triển, bảo vệ thông qua việc tích hợp các mục tiêu quốc phòng - an ninh vào chiến lược kinh tế - xã hội; phát huy vai trò của cộng đồng, doanh nghiệp và lực lượng vũ trang; đồng thời thúc đẩy hợp tác quốc tế khu vực Mekong và tam giác phát triển Việt Nam - Lào - Campuchia. Đây là yêu cầu cấp thiết để bảo đảm Tây Nguyên phát triển bền vững và giữ vững ổn định trong dài hạn.
2.4. Quan điểm phát triển
Quan điểm phát triển Tây Nguyên trong bối cảnh hội nhập cần được xác lập trên nền tảng đảm bảo hài hòa giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế - xã hội bền vững và nhiệm vụ củng cố quốc phòng, an ninh.
Một là, phát triển phải đặt con người, đặc biệt là cộng đồng các dân tộc thiểu số vào vị trí trung tâm, coi họ là chủ thể và động lực của tiến trình đổi mới. Điều này đòi hỏi tăng cường tiếp cận giáo dục, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đồng thời bảo tồn các giá trị văn hóa địa phương như một “nguồn lực nội sinh” cho phát triển và là yếu tố góp phần ổn định xã hội, qua đó giảm thiểu nguy cơ bị lợi dụng bởi các yếu tố xấu.
Hai là, phát triển kinh tế - xã hội của Tây Nguyên phải dựa trên mô hình tăng trưởng xanh, sử dụng hiệu quả tài nguyên rừng, đất và nước, ưu tiên kinh tế sinh thái và kinh tế nông nghiệp công nghệ cao. Quan điểm này yêu cầu nâng cao chất lượng quy hoạch vùng, gắn kết chặt chẽ giữa phát triển kinh tế với bảo vệ hệ sinh thái, bảo tồn đa dạng sinh học và ứng phó biến đổi khí hậu. Điều này không chỉ tạo nền tảng cho tăng trưởng bền vững mà còn củng cố an ninh môi trường - một bộ phận quan trọng của an ninh quốc gia trong thời đại mới.
Ba là, phát triển phải luôn gắn với xây dựng thế trận quốc phòng toàn dân và an ninh Nhân dân vững chắc. Các hoạt động kinh tế, nhất là đầu tư vào khu vực nhạy cảm, cần được đánh giá thấu đáo về ảnh hưởng đối với quốc phòng - an ninh. Đồng thời, phải phát huy vai trò của lực lượng vũ trang trong tham gia phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng cơ sở chính trị vững mạnh và tăng cường quản lý, bảo vệ biên giới, đặc biệt trong hợp tác với Lào và Campuchia.
Bốn là, quan điểm phát triển Tây Nguyên trong bối cảnh hội nhập phải đề cao liên kết vùng và hợp tác quốc tế. Việc thúc đẩy kết nối kinh tế - hạ tầng giữa các tỉnh Tây Nguyên với duyên hải miền Trung và Đông Nam Bộ, cùng với mở rộng hợp tác trong khu vực Mekong và tam giác phát triển Việt Nam - Lào - Campuchia, sẽ tạo điều kiện mở rộng thị trường, chia sẻ nguồn lực và tăng cường sức mạnh tổng hợp. Đây là định hướng quan trọng nhằm đảm bảo Tây Nguyên phát triển bền vững, ổn định và thích ứng hiệu quả với các biến động của môi trường khu vực và thế giới.
2.5. Giải pháp chủ yếu
Để gắn kết chặt chẽ phát triển kinh tế - xã hội bền vững với bảo đảm an ninh, quốc phòng ở Tây Nguyên trong bối cảnh hội nhập, cần triển khai đồng bộ một hệ thống giải pháp mang tính chiến lược, liên ngành và dài hạn, như:
Thứ nhất, cần hoàn thiện quy hoạch phát triển vùng theo hướng tích hợp đa ngành, bảo đảm khai thác hợp lý tài nguyên đất, rừng và nước, đồng thời kiểm sóat chặt chẽ các dự án đầu tư vào khu vực nhạy cảm về môi trường và an ninh. Phát triển kinh tế Tây Nguyên phải gắn với chuyển đổi mô hình tăng trưởng dựa vào kinh tế xanh, năng lượng tái tạo, nông nghiệp công nghệ cao và kinh tế lâm nghiệp bền vững, qua đó vừa tận dụng lợi thế so sánh, vừa giảm áp lực lên hệ sinh thái.
Thứ hai, cần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đặc biệt là trong cộng đồng các dân tộc thiểu số. Điều này bao gồm mở rộng cơ hội giáo dục, đào tạo nghề, thúc đẩy khởi nghiệp và tăng cường năng lực quản trị cộng đồng. Phát triển con người không chỉ tạo động lực tăng trưởng mà còn góp phần củng cố ổn định xã hội, phòng ngừa nguy cơ bị kích động, lôi kéo từ các thế lực xấu.
Thứ ba, củng cố thế trận quốc phòng toàn dân gắn với thế trận an ninh Nhân dân là nhiệm vụ trọng tâm. Các lực lượng vũ trang cần tiếp tục bám sát cơ sở, tham gia hỗ trợ phát triển hạ tầng, ổn định dân cư và xây dựng hệ thống chính trị cơ sở vững mạnh. Công tác quản lý biên giới phải được tăng cường thông qua ứng dụng khoa học công nghệ, đẩy mạnh hợp tác quốc tế ba bên Việt Nam - Lào - Campuchia và nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm xuyên biên giới, ma túy, buôn lậu và di cư bất hợp pháp.
Thứ tư, đẩy mạnh liên kết vùng là giải pháp mang tính đột phá nhằm tối ưu hóa nguồn lực và nâng cao sức cạnh tranh của Tây Nguyên. Kết nối hạ tầng giao thông, logistics, năng lượng và thị trường giữa Tây Nguyên với duyên hải miền Trung và Đông Nam Bộ sẽ tạo ra không gian phát triển rộng mở hơn. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác quốc tế trong khu vực Mekong, tiếp cận các mô hình phát triển bền vững, quản trị rừng và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Thứ năm, đẩy mạnh công tác truyền thông, vận động quần chúng, bảo tồn văn hóa và củng cố khối đại đoàn kết dân tộc là cơ sở quan trọng để xây dựng môi trường xã hội ổn định, yếu tố then chốt cho phát triển bền vững gắn liền với bảo vệ quốc phòng - an ninh ở khu vực Tây Nguyên.
3. Thảo luận
Việc gắn kết phát triển kinh tế - xã hội bền vững với bảo đảm an ninh, quốc phòng ở Tây Nguyên cho thấy mối quan hệ hữu cơ và tương hỗ giữa hai mục tiêu chiến lược của quốc gia. Thực tiễn cho thấy, dù đã đạt nhiều thành tựu, mức độ phối hợp giữa phát triển, bảo vệ vẫn chưa thật sự đồng bộ, đặc biệt trong quy hoạch tài nguyên, quản lý đầu tư và xử lý các thách thức an ninh phi truyền thống. Vấn đề đặt ra là cần tiếp cận Tây Nguyên như một chỉnh thể kinh tế, sinh thái, văn hóa, an ninh đặc thù, đòi hỏi mô hình quản trị liên ngành và liên vùng mạnh mẽ hơn. Bên cạnh đó, năng lực thể chế, chất lượng nguồn nhân lực và khả năng tham gia của cộng đồng dân tộc thiểu số có vai trò quyết định trong việc đảm bảo phát triển hài hòa và ổn định bền vững. Củng cố quốc phòng - an ninh không chỉ dựa vào lực lượng chuyên trách mà còn phụ thuộc vào sự đồng thuận xã hội và hệ giá trị văn hóa địa phương. Do đó, thảo luận cho thấy cần tiếp tục đổi mới tư duy phát triển, tích hợp chiều cạnh an ninh trong mọi quyết sách kinh tế - xã hội để bảo đảm tương lai ổn định của Tây Nguyên trong bối cảnh hội nhập hiện nay.
4. Kết luận
Gắn phát triển kinh tế - xã hội bền vững với bảo đảm quốc phòng - an ninh ở khu vực Tây Nguyên là yêu cầu mang tính chiến lược lâu dài trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng. Thực tiễn cho thấy, phát triển chỉ bền vững khi được đặt trong khuôn khổ bảo đảm ổn định chính trị, an ninh xã hội và chủ quyền lãnh thổ; đồng thời quốc phòng - an ninh chỉ vững mạnh khi dựa trên nền tảng tăng trưởng kinh tế và đồng thuận xã hội. Vì vậy, Tây Nguyên cần tiếp tục đổi mới mô hình tăng trưởng theo hướng sinh thái, nhân văn, củng cố thế trận quốc phòng toàn dân, tăng cường quản trị rủi ro và đẩy mạnh liên kết vùng. Đây là cơ sở để xây dựng Tây Nguyên trở thành vùng phát triển bền vững, ổn định và hội nhập hiệu quả trong giai đoạn mới.
Tài liệu tham khảo
1. Phan Hòa (2024), Đưa Tây Nguyên phát triển bứt phá, toàn diện, bền vững và bảo đảm quốc phòng, an ninh, https://nhandan.vn/dua-tay-nguyen-phat-trien-but-pha-toan-dien-ben-vung-va-bao-dam-quoc-phong-an-ninh-post798071.html
2. Phạm Xuân Hoàng, Phạm Thị Nhâm Anh (2023), Phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng - an ninh vùng Tây Nguyên trong bối cảnh mới, https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/quoc-phong-an-ninh-oi-ngoai1/-/2018/827461/phat-trien-kinh-te---xa-hoi-va-bao-dam-quoc-phong---an-ninh-vung-tay-nguyen-trong-boi-canh-moi.aspx
3. Nguyễn Thị Thùy Mai (2025), Phát triển khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo trong phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng - an ninh khu vực Tây Nguyên trong bối cảnh mới, https://www.quanlynhanuoc.vn/2025/07/24/phat-trien-khoa-hoc-cong-nghe-va-doi-moi-sang-tao-trong-phat-trien-kinh-te-xa-hoi-bao-dam-quoc-phong-an-ninh-khu-vuc-tay-nguyen-trong-boi-canh-moi/
4. Nghị quyết số 23-NQ/TW, ngày 6/10/2022, của Bộ Chính trị, “Về phương hướng phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh vùng Tây Nguyên đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”.
