Trồng sâm Bố Chính là một trong những con đường thoát nghèo của người dân tỉnh Gia Lai (Ảnh: Trần Dũng)Khoảng cách phát triển phía sau kết quả giảm nghèo
Sau nhiều năm thực hiện các chính sách dân tộc và 5 năm thực hiện 3 Chương trình Mục tiêu quốc gia: Xây dựng nông thôn mới, Giảm nghèo bền vững, Phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 -2025 (Chương trình MTQG 1719), diện mạo vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi tỉnh Gia Lai đã có những thay đổi rõ nét. Hạ tầng thiết yếu từng bước được đầu tư; nhà ở, đất ở, nước sinh hoạt, sinh kế, giáo dục, y tế được quan tâm; đời sống vật chất và tinh thần của người dân được cải thiện.
Nhưng nếu nhìn sâu hơn vào những con số, bài toán phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số của tỉnh vẫn còn rất nan giải. Tỉnh Gia Lai có khoảng 3,417 triệu người thuộc 47 thành phần dân tộc, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số có hơn 819 nghìn người, chiếm gần 24% dân số. Theo phân định khu vực vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2030, tỉnh có 93 xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, nhưng có tới 73 xã thuộc khu vực III và 608 thôn, làng đặc biệt khó khăn.
Cuối năm 2025, tỷ lệ hộ nghèo toàn tỉnh chỉ còn 2,18%, nhưng tỷ lệ này trong đồng bào dân tộc thiểu số là 8,37%. Đáng lưu ý hơn, có tới 26.687 hộ cận nghèo là đồng bào dân tộc thiểu số, tương đương 14,71% tổng số hộ đồng bào dân tộc thiểu số. Điều đó có nghĩa là vấn đề cần quan tâm ở Gia Lai trong giai đoạn 2026- 2030 không chỉ là tiếp tục kéo giảm tỷ lệ hộ nghèo mà quan trọng hơn là phải thu hẹp khoảng cách về điều kiện và năng lực phát triển giữa vùng đồng bào dân tộc thiểu số với mặt bằng chung của tỉnh.
Trồng sầu riêng là một trong những hướng đi góp phần thu hẹp khoảng cách về đời sống, thu nhập giữa miền núi với đồng bằng, nông thôn với đô thị, đồng bào dân tộc thiểu số với các nhóm dân cư khácĐây đều là những vấn đề khó khi mà thu nhập của hộ nghèo, hộ cận nghèo và hộ mới thoát nghèo trên địa bàn tỉnh tuy đã được cải thiện nhưng vẫn thấp; kết quả giảm nghèo chưa thực sự bền vững. Khoảng cách mức sống giữa miền núi với đồng bằng, nông thôn với đô thị, đồng bào dân tộc thiểu số với các nhóm dân cư khác vẫn còn khá lớn. Nguy cơ tái nghèo, phát sinh nghèo do thiên tai, dịch bệnh, biến đổi khí hậu, ốm đau và các rủi ro khác vẫn hiện hữu. Những vấn đề này đã được tỉnh nhìn nhận đầy đủ khi triển khai Chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026 - 2030 (Chương trình MTQG 417).
Xác định đúng điểm nghẽn
Giai đoạn 2021-2025, Gia Lai đặt ra 27 mục tiêu, chỉ tiêu cần thực hiện trong Chương trình MTQG 1719. Trong đó, 20 chỉ tiêu đã hoàn thành, 6 chỉ tiêu đang triển khai nhưng chưa hoàn thành và một chỉ tiêu chưa xác định được do chưa có số liệu về thu nhập bình quân của người dân tộc thiểu số.
Điều đáng quan tâm không chỉ nằm ở số lượng, mà còn ở nội dung của nhữngchỉ tiêu chưa đạt. Đó là các chỉ tiêu: Tỷ lệ trường, lớp học được xây dựng kiêncố chưa đạt vì nguồn lực đầu tư còn hạn chế. Tỷ lệ trẻ em dưới 5 tuổi suy dinhdưỡng thể nhẹ cân chưa đạt do điều kiện kinh tế của nhiều gia đình còn khó khănvà kiến thức chăm sóc dinh dưỡng còn hạn chế. Chỉ tiêu đào tạo nghề chưa đạt vìmột bộ phận người lao động chưa có nhu cầu học nghề, vẫn lựa chọn lao động tựdo. Mục tiêu giải quyết cơ bản tình trạng thiếu đất ở, nhà ở, đất sản xuất cũnggặp khó vì nhiều địa phương không còn quỹ đất, trong khi hộ nghèo không đủ khảnăng bố trí thêm phần vốn đối ứng…
Nhìn từ góc độ phát triển, đó đều là những tồn tại mang tính hệ thống. Giáo dục liên quan trực tiếp đến chất lượng nguồn nhân lực. Dinh dưỡng trẻ em ảnh hưởng tới thể trạng, sức khỏe con người trong tương lai. Đào tạo nghề quyết định khả năng tham gia thị trường lao động hoặc tự tạo việc làm cho chính người lao động. Đất sản xuất, sinh kế quyết định khả năng tạo việc làm, thu nhập.
Nói cách khác, phía sau những chỉ tiêu chưa đạt chính là những điểm nghẽn về năng lực phát triển, ảnh hưởng đến sức chống chịu của hộ đồng bào dân tộc thiểu số nghèo ở Gia Lai trước những cú sốc kinh tế, thiên tai, dịch bệnh... Hệ quả trực tiếp là tỷ lệ xã ra khỏi địa bàn đặc biệt khó khăn không đạt, bên cạnh một nguyên nhân khác do số lượng xã đặc biệt khó khăn của tỉnh tăng từ 65 xã năm 2021 lên 73 xã năm 2026. Nguyên nhân chủ yếu là do áp dụng tiêu chí phân định mới theo Nghị định số 272/2025/NĐ-CP ngày 16/10/2025 của Chính phủ, dẫn đến việc một số xã được bổ sung vào danh sách địa bàn đặc biệt khó khăn.
Vì thế, vấn đề cốt lõi với Gia Lai trong giai đoạn 2026 - 2030 khi triển khai thực hiện Chương trình MTQG 417 là cần đặt người dân vào vị trí chủ thể của quá trình phát triển, thay vì chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách. Hỗ trợ nhà ở cũng cần thiết, nhưng quan trọng hơn là hộ gia đình phải có sinh kế để duy trì cuộc sống sau khi có nhà. Đầu tư đường giao thông rất cần thiết, nhưng con đường đó phải mở ra khả năng kết nối sản xuất với thị trường. Hiệu quả đào tạo nghề phải được đo bằng khả năng tìm việc, tạo việc làm và tăng thu nhập sau đào tạo.
Vì vậy, trong định hướng giai đoạn 2026-2030, tỉnh Gia Lai đã xác định tập trung nguồn lực của Chương trình MTQG 417 cho phát triển sản xuất, nâng cao thu nhập, hỗ trợ sinh kế bền vững; chú trọng đào tạo nghề, giải quyết việc làm phù hợp. Tập trung đầu tư hạ tầng thiết yếu; nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, tăng cường tuyên truyền, thay đổi nhận thức, phát huy vai trò chủ thể của người dân. Đó là hướng đi đúng, nhưng để tạo chuyển biến thực chất cần tiến thêm một bước, mọi khoản đầu tư nên được xem xét trên khả năng tạo ra năng lực phát triển lâu dài cho cộng đồng.
Do đó, việc xây dựng danh mục dự án đầu tư được thực hiện trên cơ sở tổng hợp nhu cầu từ cơ sở, bảo đảm nguyên tắc công khai, dân chủ, có sự tham gia của cộng đồng dân cư và các đối tượng thụ hưởng. Các cơ quan chuyên môn tổ chức thẩm định, đánh giá mức độ ưu tiên của từng dự án, bảo đảm tập trung nguồn lực cho các địa bàn đặc biệt khó khăn, các xã khu vực III, thôn đặc biệt khó khăn và các khu vực có tỷ lệ hộ nghèo, hộ cận nghèo cao.
Phát huy vai trò chủ thể của người dân là giải pháp giảm nghèo hữu hiệu và bền vững (Trong ảnh: Tham gia làm việc tại các cơ sở chế biến cà phê mang lại nguồn thu nhập cho đồng bào dân tộc thiểu số ở Gia Lai - Ảnh: Trần Dũng)Dự kiến nhu cầu kinh phí thực hiện Chương trình MTQG 417 trên địa bàn tỉnh lên tới hơn 9.836 tỷ đồng, trong đó ngân sách Trung ương khoảng 4.372 tỷ đồng và ngân sách địa phương khoảng 5.464 tỷ đồng. Đây là nguồn lực rất lớn, thể hiện rõ quan điểm đầu tư phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi và vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn là đầu tư phát triển bền vững đi liền với xóa đói giảm nghèo, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của người dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số, nhằm thu hẹp dần khoảng cách về mức sống so với vùng phát triển, góp phần thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, nhằm đạt được mục tiêu “không để ai bị bỏ lại phía sau”.
