Nồng say xòe Thái Mường Lò

Từ Thành phố Hà Nội, đi theo cao tốc Nội Bài - Lào Cai, rẽ vào thành phố Yên Bái (cũ), sau đó đi thêm khoảng 2 tiếng trên những cung đường uốn lượn qua đèo dốc và thung lũng nên thơ của vùng Tây Bắc, chúng tôi lên với Mường Lò. Từ trên cao nhìn xuống, thung lũng Mường Lò tựa như một cái chảo lớn, xung quanh là những triền núi quanh năm mây phủ. Phía xa kia, con suối Nậm Thia vắt ngang thung lũng vẽ một nét lụa mềm uốn lượn càng làm cho cánh đồng Mường Lò đẹp như tranh vẽ.

Người Thái ở Mường Lò hiện còn giữ được nhiều nét văn hóa của cha ông, từ nếp nhà sàn với biểu tượng khau cút, đến nghề dệt thổ cẩm cùng trang phục truyền thống và phong cách ẩm thực; từ các lễ hội độc đáo, những điệu khắp (hát, ngâm) trữ tình đến những điệu khèn, pí da diết; từ những vòng xòe nồng say đến các thiên truyện thơ nổi tiếng, trong đó “Xống chụ xôn xao” (Tiễn dặn người yêu) là truyện thơ được các nhà nghiên cứu đánh giá là “thiên truyện thơ hay nhất trong kho tàng truyện thơ của các dân tộc tộc thiểu số”. Rồi xôi ngũ sắc, vải thổ cẩm; hoa ban, gạo nếp Tú Lệ, gạo tẻ Mường Lò... Tất cả đã thành danh, như những viên ngọc quý, được mài dũa, lung linh tỏa sáng muôn mầu.

Đặc biệt, điệu xòe nồng say đã mang đến cho người dân và du khách những khoảnh khắc khó quên, khoảnh khắc mà con người cùng mở rộng vòng tay để kết nối, trải nghiệm và lan tỏa. Đây sẽ là một dấu ấn khó quên trong hành trình tìm về văn hóa truyền thống trên miền đất huyền thoại và còn nhiều điều cần khám phá của Lào Cai.

Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật tỉnh Lào Cai Nguyễn Thành Long cho biết, sáu điệu xòe cổ ở Mường Lò chính là cái nôi của hơn 30 điệu xòe nổi tiếng, thể hiện khá đầy đủ nghệ thuật dân vũ của người Thái. Đây là những lớp di sản quan trọng, góp phần tạo nên diện mạo riêng của nghệ thuật xòe Thái. Điều đáng mừng là xòe vẫn được thực hành trong đời sống hôm nay, từ các lễ hội đến sinh hoạt văn hóa cộng đồng, tạo điều kiện để các điệu xòe tiếp tục được gìn giữ và truyền dạy cho thế hệ trẻ.

Vòng xòe chuyển động nhịp nhàng, những đôi bàn tay nắm chặt tung lên, hạ xuống, khi giãn ra xa, khi chụm lại gần đống lửa. Những bước chân nhịp nhàng tiến, nhịp nhàng lui  hòa cùng khúc độc tấu ghi ta bản “Inh lả ơi”, khiến chúng tôi như bị mê hoặc, khúc thì tưng bừng nhộn nhịp, khúc lại sâu lắng, thiết tha âm hưởng núi rừng. Các cô gái Thái trong trang phục dân tộc ngày hội, áo chẽn trắng, hàng khuy bạc trên thắt lưng thổ cẩm xanh lục, váy dài thướt tha chạy đi chạy lại bên những vò rượu cần, đôi mắt lúng liếng mời khách. Vòng xòe ngày càng lớn dần, bởi không mấy người có thể từ chối được lời mời gọi tha thiết, chân thành của các thiếu nữ: Đừng sợ say, đôi tay ngà, chén em dâng đầy, chén em dâng đầy. Dập dìu chân chàng, ới... ơ… noọng. Dập dìu chân em, ới... ơ... gioo. Ta tan dần, trong vòng quay. Kìa hội vui, xòe đi anh, đừng để em cô đơn một mình. Đêm Mường Lò, trăng dâng đầy, đôi tay ngà, đón chờ người ơi. Vào đây anh, xòe đi anh…

Lời ca mỗi lúc thêm da diết, tiếng hát là tiếng mời gọi chân thành, làm cho khách lạ bỗng thành quen. Đoàn chúng tôi chưa từng múa xòe bao giờ, lúc đầu còn ngần ngại, nhưng rồi nhanh chóng nắm tay nhau, hòa mình theo điệu dân vũ, rồi say sưa đến mức chẳng ai muốn buông tay. Đêm đó, tất cả mọi người cùng nắm tay nhau hòa vào điệu múa, hòa vào ánh lửa bập bùng cùng tiếng trống, tiếng chiêng trầm hùng rộn rã, tiếng khèn bay bổng thiết tha và những ánh mắt ngời sáng của các cô gái Thái. Chúng tôi cùng bao du khách bị cuốn vào vòng xòe, dùng dằng không nỡ rời xa...

Càng về khuya, tiếng đàn, lời hát, điệu xòe như càng quyện vào nhau hơn, những cái nắm tay càng chặt, bước chân càng uyển chuyển. Lần đầu tiên được “xòe” khiến trong lòng tôi dâng lên niềm cảm xúc khó tả. Có lẽ cũng từ những vòng xòe như thế, mọi người thấu hiểu hơn vì sao xòe đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của người Thái Mường Lò. 

Để mỗi vòng xòe hôm nay vẫn giữ được nhịp điệu riêng và tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng, phía sau những đêm hội còn có sự bền bỉ của các nghệ nhân trong việc gìn giữ, truyền dạy những điệu xòe cổ cho thế hệ sau. Tại đất Mường Lò, các nghệ nhân vẫn gìn giữ những điệu xòe cổ và truyền dạy lại cho người trẻ từ cách đặt bàn chân, nhịp chuyển động đến từng động tác của đôi tay. Xòe không chỉ hiện diện trong những ngày hội mà còn gắn với các sinh hoạt cộng đồng, để người trẻ được học, được thực hành ngay trong không gian văn hóa của dân tộc mình. 

Còn với du khách, vòng xòe bên ánh lửa, tiếng đàn, tiếng hát và những cái nắm tay nối dài là một trải nghiệm đặc sắc, khó quên về văn hóa của người Thái ở Mường Lò.