Giữ nghề bánh tráng bên dòng sông Gianh

Dòng sông Gianh bắt nguồn từ đỉnh cao hơn 2.000m của dãy Trường Sơn, sau khi vượt qua bao thác ghềnh đã chọn vùng hạ lưu hiền hòa này để bồi đắp nên những xóm làng trù phú. Làng nghề bánh tráng Tân An (xã Tân Gianh, tỉnh Quảng Trị) có bề dày lịch sử hơn một thế kỷ, là nơi lưu giữ nét văn hóa ẩm thực mộc mạc và tạo sinh kế cho bà con xóm đạo. Xưa kia, Tân An có những cái tên nghe bình dị, mộc mạc như Lộc Điền hay Phường Bún Bánh. 

Hiện nay, dù nhiều hộ đã có máy sấy, nhưng các bậc cao niên vẫn khẳng định: "Bánh ngon nhất phải là bánh phơi nắng trời". Để có một chiếc bánh đạt chuẩn, người thợ phải chọn loại gạo mùa thơm ngon, không mối mọt. Gạo được vo sạch, ngâm kỹ, xay thành bột mịn nhuyễn rồi hòa quyện cùng mè đã xát vỏ theo một "tỷ lệ vàng" gia truyền. 

Công đoạn tráng bánh là một nghệ thuật trình diễn. Bên bếp than hồng rực, đôi bàn tay người thợ nhịp nhàng múc bột, tráng nhẹ đều tay trên khung vải căng tròn. Chỉ vài giây sau, hơi nước làm chín bánh, người thợ khéo léo dùng thanh tre mỏng nhấc lên, trải đều trên mành tre dài. Khâu phơi bánh quyết định chất lượng sản phẩm. Những chiếc bánh đủ nắng sẽ giữ được vị bùi, thơm nồng nàn của gạo và mè, khiến ai đã một lần nếm thử đều khó lòng quên được.

Xưa kia, bánh tráng Tân An chỉ hiện diện trong những đôi quang gánh đến các phiên chợ quê như chợ Ba Đồn. Ngày nay, làng nghề đã chuyển mình mạnh mẽ theo hướng chuyên nghiệp hóa. Với 3 dòng sản phẩm chính là bánh tráng mè xát (nướng), mè xay (quấn thức ăn) và bánh mè đường (quà ăn vặt), bánh tráng Tân An đã khẳng định được thương hiệu trên thị trường trong nước và quốc tế. 

Nghề làm bánh tráng không chỉ là câu chuyện văn hóa mà còn là "mạch sống" kinh tế của người dân xóm đạo. Nguồn thu nhập chính của bà con đến từ hoạt động sản xuất quanh năm, kết hợp giữa phương thức truyền thống và hiện đại. Thu nhập của một nhân công  dao động ổn định trong khoảng 5 đến 6 triệu đồng/tháng. Dịp cuối năm, khi nhu cầu thị trường tăng mạnh, các hộ gia đình hối hả vào vụ Tết, thu nhập có thể tăng đột biến từ 15 triệu đồng/tháng trở lên. Nghề bánh tráng không chỉ tạo việc làm tại chỗ cho hàng trăm lao động địa phương, đặc biệt là phụ nữ và người lớn tuổi, mà còn thúc đẩy các ngành dịch vụ phụ trợ như cung cấp nguyên liệu, vận tải và bao bì phát triển. 

Bà Mai Thị Báu, một nghệ nhân tráng bánh mè đen truyền thống bộc bạch: “Nghề này nhìn thì đơn giản nhưng cực lắm, phải dậy từ 3 đến 4 giờ sáng để nhóm bếp, pha bột. Những ngày miền Trung nắng nóng 40 độ C là lúc chúng tôi vất vả nhất, vì vừa phải chịu cái nóng từ lò lửa, vừa phải chạy ra chạy vào phơi bánh dưới nắng gắt. Thế nhưng trời cho nắng thì bánh mới đẹp, mới ngon. Vậy nên, vất vả mấy thì bà con vẫn động viên nhau làm để giữ cái nghề cha ông để lại”. Tâm tư của bà Báu cũng là nỗi niềm của hàng trăm hộ dân xóm đạo. Dù vất vả nhưng đã là nghề cha ông truyền lại, bà con sẽ luôn gìn giữ và tìm cách phát triển.

Hiện nay, chính quyền xã và tỉnh Quảng Trị đã có những bước đi chiến lược để bảo tồn "viên ngọc" Tân An. Không chỉ dừng lại ở việc khuyến khích sản xuất, chính quyền đã chú trọng việc lập quy hoạch bảo tồn kiến trúc làng cổ gắn với phát triển du lịch bền vững. Các chính sách hỗ trợ vay vốn ưu đãi để cải tiến công nghệ, xử lý môi trường làng nghề và chuẩn hóa quy trình OCOP (Mỗi xã một sản phẩm) đã giúp bánh tráng Tân An khoác lên mình diện mạo mới, với bao bì, nhãn mác chuyên nghiệp. Đặc biệt, chính quyền đang đẩy mạnh mô hình du lịch trải nghiệm. Du khách đến đây không chỉ để mua bánh, mà được trực tiếp học cách tráng bánh, cảm nhận cái nóng bên bếp than và vị thơm, ngọt của mẻ bánh mới ra lò.

Trải qua hơn một thế kỷ thăng trầm, bánh tráng Tân An không chỉ là một sản phẩm ẩm thực mộc mạc, mà đã trở thành biểu tượng cho linh hồn và sức sống của một xóm đạo. Đằng sau mỗi chiếc bánh phơi mình dưới nắng gió bên dòng sông Gianh là sự lao động cần cù của bà con giáo dân. Bằng tinh thần "tốt đời đẹp đạo", người dân xóm đạo Tân An đã dùng sự đoàn kết, tình yêu thương để gìn giữ ngọn lửa nghề truyền thống. Chính sự hòa quyện giữa đức tin tôn giáo và tình yêu quê hương là động lực chính giúp làng nghề ngày càng vươn xa./.