Đồng Lâm “họa sĩ” mang tên nướcỞ Đồng Lâm, nước được gọi là “họa sĩ”. Mỗi năm, “họa sĩ” ấy chỉ hoàn thành hai bức tranh. Một bức mang màu xanh của cỏ. Một bức mang màu biếc của nước. Mùa khô, giữa trùng điệp đá vôi, thảo nguyên Đồng Lâm rộng cả trăm ha hiện lên mềm mại đến lạ. Những vạt cỏ xanh nối nhau chạy vào tận chân núi, nơi có những đàn ngựa đủng đỉnh gặm cỏ trong nắng sớm. Thỉnh thoảng, một con ngẩng đầu nhìn quanh rồi bất chợt phi nước đại, kéo theo cả đàn lao đi trên nền cỏ xanh. Tiếng vó ngựa, tiếng lục lạc vang lên rồi tan nhanh trong gió, chỉ còn lại mùi cỏ non và khoảng trời xanh cao vời vợi...
Xa xa là đàn trâu, đàn bò thong thả kiếm ăn. Không có hàng rào chia cắt, không có những công trình bê tông chen giữa đồng cỏ, chỉ có thiên nhiên rộng mở với đường chân trời được khép lại bởi những dãy núi đá trùng điệp. Nếu đến Đồng Lâm vào thời điểm ấy, hẳn nhiều người tin rằng nơi đây chỉ là một đồng cỏ rộng lớn, thanh bình. Nhưng… Thiên nhiên còn giữ một bí mật khác...
Đầu mùa hạ, những cơn mưa bắt đầu tìm về. Nước từ các khe núi, những dòng suối ngầm lặng lẽ hội tụ, từ tốn dâng lên từng ngày... Điều kỳ diệu ấy bắt đầu từ địa hình karst đặc trưng của Hữu Liên. Những khối núi đá vôi hàng triệu năm tuổi ôm lấy thung lũng, tạo nên một “chiếc lòng chảo” tự nhiên. Rồi bất chợt một buổi sáng, đồng cỏ biến mất. Nước đã phủ lên những triền cỏ hôm qua còn xanh non một bức tranh mới. Toàn bộ thảo nguyên bỗng trở thành mặt hồ phẳng lặng. Những cây sung, cây trâm, cây vối chỉ còn nhô lên phần ngọn. Núi đá soi bóng xuống làn nước trong veo, mây trắng dường như cũng bay thấp hơn để ngắm mình trong chiếc gương khổng lồ của thung lũng…
Sáng sớm, chiếc bè tre rời bến khi mặt nước còn phủ hơi sương. Mái chèo khua nhẹ tạo nên những vòng sóng nhỏ lan xa rồi tan vào khoảng lặng. Lão nông chống sào, đưa bè lướt chậm giữa khoảng nước mênh mang. Động tác thành thục đến mức gần như không tạo ra tiếng động để tránh ảnh hưởng đến tâm trạng của những du khách đang ngồi trên mảng thả hồn ngắm nhìn thiên nhiên tươi đẹp.
Khoảnh khắc thanh bình ấy làm nên cốt cách của Đồng Lâm. Vài năm trở lại đây, mùa nước nổi trở thành sản phẩm du lịch mới của địa phương. Ấy vậy mà từ bao đời nay, nó đã gắn với nhịp sống của cư dân địa phương. Mùa nước lên, bà con vẫn đi bè thăm ruộng, hái quả, đánh cá, chở nông sản… trước khi nơi này trở thành điểm đến được du khách biết tiếng và yêu thích.
Nếu hỏi Đồng Lâm đẹp nhất vào mùa nào hẳn không dễ để có câu trả lời. Bởi nếu mùa nước rút là bản hòa tấu của gió và màu xanh của cỏ thì mùa nước nổi lại là khúc độc tấu của sự tĩnh lặng. Một mùa vang lên tiếng vó ngựa. Mùa kia là tiếng mái chèo khua rất khẽ. Một mùa ngập tràn màu xanh của những thảm cỏ nối dài. Một mùa là mặt hồ trong veo ôm lấy chân núi. Tất cả sự biến đổi ấy ở Đồng Lâm là nhờ “họa sĩ” thiên nhiên đang vẽ hai bức tranh phong cảnh khác nhau trên cùng một miền đất mà thôi.
Bao quanh Đồng Lâm là những cánh rừng của Khu Dự trữ thiên nhiên Hữu Liên, nơi lưu giữ hệ sinh thái karst đặc trưng cùng nhiều loài động, thực vật quý hiếm. Chính những cánh rừng ấy giữ nước, điều tiết dòng chảy và âm thầm nuôi dưỡng vòng tuần hoàn của thung lũng. Nước nuôi cỏ trên thảo nguyên. Cỏ nuôi đàn gia súc. Mùa nước mang lại nguồn lợi thủy sản. Rừng cung cấp lâm sản và dược liệu, tạo sinh kế cho đồng bào. Có sinh kế, đồng bào càng ra sức gìn giữ cảnh quan. Vòng tuần hoàn ấy vận động bền bỉ qua nhiều thế hệ người Tày, Nùng, Dao... sinh sống dưới chân núi. Họ cư trú trong vùng cảnh quan, là một phần của cảnh quan và hôm nay, họ vẫn đang gìn giữ từng nếp nhà sàn, từng tập quán canh tác và cách ứng xử hài hòa với tự nhiên.
Chiều muộn. Ánh nắng cuối ngày nghiêng qua sườn núi. Đàn ngựa thong thả trở về. Trong khoảnh khắc ấy, người ta chợt nhận ra điều làm nên sức sống của vùng đất này là khả năng tự làm mới mình. Thiên nhiên không ngừng thay đổi, nhưng sự thay đổi ấy diễn ra trong trật tự vốn có của đất, của nước và của con người. Trong sự vận động không ngừng đó, nước đảm nhận vai trò của người “nghệ sĩ sắp đặt” tài năng.
Sau mỗi mùa, “họa sĩ” mang tên nước lại lặng lẽ cất đi bức tranh cũ để bắt đầu vẽ tác phẩm mới. Và Đồng Lâm, năm nào cũng vậy, kiên nhẫn đợi những người yêu thiên nhiên đến để cảm nhận từng nét vẽ của nước trên thảo nguyên... .
