Sự kết hợp giữa hoạt động trải nghiệm trực tiếp với thương mại điện tử, nhiều sản phẩm như na Lạng Sơn, khau nhục, bột thạch đen, bún ngô, măng ớt, trà hoa hồi, tinh bột mác mật, tinh dầu hồi cùng nhiều sản phẩm OCOP khác còn được giới thiệu thông qua các phiên livestream trên TikTok ShopỞ tỉnh Lạng Sơn, nói đến OCOP là nói đến một hành trình đưa những sản vật vốn quen thuộc trong đời sống người dân bước vào thị trường hiện đại. Nhưng nếu chỉ nhìn OCOP dưới góc độ hàng hóa thì chưa thấy hết giá trị của chương trình. Bởi trong nhiều sản phẩm của xứ Lạng, giá trị vật chất và giá trị văn hóa luôn đan xen.
Đó có thể là kinh nghiệm canh tác được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác; là cách lựa chọn nguyên liệu, chế biến thực phẩm; là kỹ thuật dệt, thêu, tạo hoa văn; là tri thức sử dụng cây thuốc; là câu chuyện về vùng đất và cộng đồng đã làm nên sản phẩm.
Chính vì vậy, OCOP có thể được nhìn nhận như một cơ chế đánh thức những nguồn lực vốn nằm trong đời sống thường nhật của cộng đồng. Theo báo cáo của ngành Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lạng Sơn, đến tháng 6/2025, tỉnh có 106/175 xã đạt chuẩn nông thôn mới, 28 xã đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao và 10 xã đạt chuẩn nông thôn mới kiểu mẫu. Cùng với quá trình xây dựng nông thôn mới, OCOP từng bước trở thành phương thức tổ chức lại sản xuất và thị trường, chuyển từ bán nguyên liệu sang bán sản phẩm có chất lượng, thương hiệu và câu chuyện vùng.
Mỗi sản phẩm là một câu chuyện văn hóa
Tại một cuộc hội thảo khoa học gần đây, Tiến sĩ Nguyễn Lâm Thành, nguyên Phó Chủ tịch Hội đồng Dân tộc của Quốc hội, nguyên Đại biểu quốc hội thuộc Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Thái Nguyên chia sẻ: Điểm đặc biệt của sản phẩm OCOP Lạng Sơn nằm ở tính địa phương. Chẳng hạn, na Chi Lăng mang dấu ấn vùng núi đá. Hồi gắn với không gian sinh thái và lịch sử sản xuất của xứ Lạng. Chè, mật ong, các sản phẩm chế biến, thực phẩm truyền thống hay thổ cẩm đều được hình thành từ những điều kiện tự nhiên và văn hóa riêng.
Theo đó, một sản phẩm càng có nguồn gốc rõ ràng, câu chuyện chân thực và chất lượng ổn định thì càng có khả năng tạo dựng niềm tin với người tiêu dùng. Hiện nay, OCOP Lạng Sơn được xác định không chỉ là những mặt hàng nông sản, đặc sản, đồng thời còn chứa đựng giá trị văn hóa, lịch sử và tinh hoa của vùng đất, qua đó có thể trở thành đại sứ quảng bá du lịch xứ Lạng.
Có thể nói, đây là một cách tiếp cận rất đặc biệt. Bởi một gói chè nếu chỉ được nhìn như một loại đồ uống thì giá trị cạnh tranh chủ yếu nằm ở chất lượng và giá bán. Nhưng nếu người tiêu dùng biết cây chè được trồng ở đâu, người dân chăm sóc thế nào, vùng đất có khí hậu ra sao và sản phẩm gắn với đời sống cộng đồng như thế nào, thì sản phẩm đã có thêm giá trị cảm xúc và giá trị văn hóa truyền thống.
Từ đó, OCOP không chỉ bán sản phẩm, đặc biệt còn bán câu chuyện văn hoá về nơi sản phẩm được sinh ra.
Việc đưa sản phẩm tươi từ vùng nguyên liệu đến tay người tiêu dùng trong thời gian ngắn không chỉ bảo đảm chất lượng, đồng thời còn góp phần quảng bá một trong những nông sản chủ lực của tỉnh Lạng Sơn tới thị trường rộng lớn hơnVăn hóa trở thành sinh kế
Ý nghĩa sâu sắc nhất của việc gắn OCOP với văn hóa dân tộc thiểu số nằm ở khả năng tạo ra một vòng tròn phát triển tích cực.
Khi một sản phẩm truyền thống có thị trường, người dân có thêm thu nhập. Khi thu nhập tăng, nghề truyền thống có thêm động lực tồn tại. Khi nghề được duy trì, thế hệ trẻ có thêm cơ hội học nghề. Khi sản phẩm được quảng bá rộng rãi, hình ảnh cộng đồng và địa phương cũng được biết đến nhiều hơn.
Như vậy, bảo tồn văn hóa không còn chỉ dựa vào ngân sách hay các hoạt động trình diễn, mà có thể dựa một phần vào sức sống của thị trường.
Trang phục, thổ cẩm và các sản phẩm thủ công truyền thống là ví dụ rõ nét. Khi những sản phẩm ấy được phát triển theo hướng OCOP, người làm nghề có thể chuyển kỹ năng truyền thống thành sản phẩm có giá trị thương mại.
Nhưng điều quan trọng là phải bảo đảm cộng đồng vẫn giữ vai trò chủ thể. Một sản phẩm thổ cẩm chỉ thực sự có ý nghĩa khi người phụ nữ, nghệ nhân và cộng đồng hiểu rõ giá trị của hoa văn, kỹ thuật và câu chuyện văn hóa của mình. Nếu chỉ lấy một vài họa tiết truyền thống làm hình thức trang trí cho sản phẩm thương mại, phần hồn của di sản rất dễ bị giản lược.
Vì vậy, đưa văn hóa trở thành động lực phát triển kinh tế phải đi cùng bảo vệ tính chân thực của văn hóa.
Hoa hồi khô Lạng Sơn là sản phẩm chủ lực trong các chuỗi liên kết chế biến sâu, góp phần nâng giá trị nông sản và cải thiện thu nhập cho người dân trồng hồiOCOP và du lịch, hai dòng chảy gặp nhau
Tỉnh Lạng Sơn có một lợi thế đặc biệt, đó là sản phẩm OCOP có thể gắn trực tiếp với văn hoá, du lịch.
Du khách đến xứ Lạng không chỉ muốn ngắm cảnh, tham quan di tích mà ngày càng quan tâm đến trải nghiệm văn hóa, ẩm thực và mua những sản phẩm mang dấu ấn địa phương.
Một đồi chè có thể vừa là vùng sản xuất, vừa là điểm trải nghiệm. Một làng nghề có thể vừa sản xuất hàng hóa, vừa tổ chức trình diễn kỹ thuật truyền thống. Một sản phẩm đặc sản có thể trở thành món quà sau hành trình.
Từ đó hình thành mối quan hệ, đó là văn hóa tạo sản phẩm - sản phẩm tạo trải nghiệm - trải nghiệm tạo du lịch - du lịch mở rộng thị trường cho sản phẩm.
Vì vậy, đây chính là lý do tỉnh Lạng Sơn định hướng phát triển sản phẩm OCOP trở thành đại sứ du lịch. Những sản phẩm như chè Ngọc Thúy, na Chi Lăng, mật ong Mẫu Sơn, tinh dầu hồi... không chỉ mang giá trị kinh tế mà còn góp phần kể câu chuyện về vùng đất và con người xứ Lạng.
Hàng năm, hoa hồi thường có vào tầm tháng 3-5, quả hồi có tầm tháng 6-9. Từ lâu, hoa hồi được coi là cây sinh kế cho bà con nhân dân xã Văn Quan (tỉnh Lạng Sơn), tạo nên nguồn thu nhập ổn định cho nhiều hộ gia đình trên địa bàn xã Đưa câu chuyện địa phương lên không gian số
Trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển nhanh, câu chuyện văn hóa càng có cơ hội đi xa. Một mã QR có thể đưa người mua từ sản phẩm đến vùng nguyên liệu. Một video có thể giới thiệu nghệ nhân. Một phiên livestream có thể đưa khách hàng đến tận cơ sở sản xuất. Một nền tảng số có thể kể câu chuyện về một món ăn, một nghề thủ công hay một vùng cây đặc sản.
Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với những cộng đồng ở vùng sâu, vùng xa, nơi khoảng cách địa lý từng là một trong những trở ngại lớn nhất đối với việc tiếp cận thị trường.
Nhưng số hóa văn hóa cũng cần nguyên tắc.
Không phải mọi tri thức cộng đồng đều có thể tùy tiện đưa lên mạng. Không phải mọi nghi lễ, hoa văn, câu chuyện đều có thể sử dụng như một công cụ quảng cáo. Cần xác định rõ ai là chủ thể văn hóa, ai có quyền quyết định việc khai thác và cộng đồng được hưởng lợi như thế nào.
Và nếu giải quyết tốt vấn đề này, công nghệ sẽ không làm văn hóa bị giới hạn mà ngược lại, giúp văn hóa có thêm một không gian để tồn tại và phát triển.
Nhiều sản phẩm OCOP của Lạng Sơn gắn liền với những câu chuyện văn hóa, những làng nghề truyền thống, tạo nên sức hấp dẫn riêng biệt. Những sản phẩm OCOP từ thạch đen, tinh dầu hồi, trà bầu khai… đã được nhiều khách hàng quốc tế đón nhận tích cực, mở ra hướng đi phát triển bền vững trong tương laiTừ sản phẩm đến sức mạnh cộng đồng
Trao đổi với báo chí, ông Lâm Văn Viên, Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Lạng Sơn chia sẻ: OCOP như một quá trình chuyển hóa tài sản bản địa thành vốn phát triển. Đất đai, cảnh quan, sản vật, nghề truyền thống và tri thức dân gian vốn tồn tại phân tán trong cộng đồng; OCOP giúp nhận diện, chuẩn hóa và kết nối những nguồn lực ấy với thị trường.
Nhưng để quá trình đó bền vững, người dân phải là chủ thể chứ không chỉ là người cung cấp nguyên liệu. Và đây là điểm tỉnh Lạng Sơn cần tiếp tục quan tâm.
Các hợp tác xã cần được nâng cao năng lực quản trị; người dân được hỗ trợ về kỹ thuật, vốn, tiêu chuẩn và thương mại điện tử; các sản phẩm cần liên kết thành chuỗi; lợi ích phải được phân bổ hợp lý giữa người sản xuất, chế biến và phân phối.
Khi đó, một sản phẩm OCOP không còn là câu chuyện của riêng một hộ gia đình.
Nó trở thành câu chuyện của cả cộng đồng.
Một vùng trồng phát triển tạo việc làm. Một nghề truyền thống được duy trì tạo thu nhập. Một sản phẩm bán tốt tạo động lực cho thế hệ trẻ ở lại quê hương. Một câu chuyện văn hóa được lan tỏa giúp cộng đồng thêm tự hào về bản sắc văn hoá của mình.
Và đó chính là chiều sâu xã hội của OCOP.
Giữ hồn văn hóa để đi xa
Điều tỉnh Lạng Sơn cần hướng tới không phải là biến mọi giá trị văn hóa thành hàng hóa. Điều đặc biệt quan trọng hơn là lựa chọn những giá trị phù hợp để tạo sinh kế mà không làm tổn thương bản sắc văn hoá.
OCOP phải giúp người dân hiểu rằng một sản phẩm tốt không chỉ có chất lượng cao, đồng thời còn có nguồn gốc rõ ràng, câu chuyện chân thực và trách nhiệm với cộng đồng.
Khi ấy, mỗi sản phẩm có thể trở thành một đại sứ nhỏ của quê hương. Một gói trà kể câu chuyện về núi rừng. Một chai tinh dầu kể câu chuyện về cây hồi. Một sản phẩm thổ cẩm kể câu chuyện về người phụ nữ và nghề truyền thống. Một món ăn kể câu chuyện về ký ức cộng đồng.
Những câu chuyện ấy, nếu được kể đúng và được người dân làm chủ, sẽ biến OCOP thành nhiều hơn một chương trình phát triển sản phẩm.
Hơn nữa, đó còn là con đường để tỉnh Lạng Sơn kết nối kinh tế với văn hóa, sản phẩm với du lịch, truyền thống với thị trường và bản sắc văn hoá với sinh kế.
Đặc biệt, giá trị lớn nhất của OCOP không nằm ở những con số sao được in trên bao bì, mà ở việc sau mỗi sản phẩm, người dân có thêm thu nhập, cộng đồng có thêm động lực, nghề truyền thống được tiếp nối và văn hóa dân tộc có thêm cơ hội sống trong đời sống đương đại.
Và khi một sản phẩm mang theo cả câu chuyện của vùng đất đến với người tiêu dùng, thì mỗi lần mua hàng cũng trở thành một lần văn hóa tỉnh Lạng Sơn được biết đến, được trân trọng và được tiếp nối./.
