Ly Mí Cường - Chàng trai đưa tiếng khèn Mông vượt qua khỏi chênh vênh núi đá

Những ngày này, cái tên Ly Mí Cường được nhắc đến cùng “Qeej Seev Yees” - “Khèn vọng ước”, tác phẩm mới nhất vừa được anh giới thiệu tới công chúng Thủ đô. Đây là tác phẩm thứ ba trong hành trình sáng tạo âm nhạc của chàng trai người Mông quê ở Lũng Phìn, một địa danh xa xôi trên vùng cao nguyên đá Đồng Văn, tỉnh Tuyên Quang. Với tiếng khèn Mông làm chất liệu chủ đạo, tác phẩm gửi gắm tình yêu quê hương, niềm tự hào về bản sắc dân tộc và những ước vọng của người trẻ trên hành trình theo đuổi đam mê, khẳng định bản thân và vươn tới tương lai. Tác phẩm tiếp tục cho thấy lựa chọn nhất quán của Cường, đó là tìm cách bước ra thế giới rộng lớn nhưng không rời bỏ cội nguồn văn hóa của mình.

Với Cường, tiếng khèn là ký ức của bản làng, là thanh âm trong ký ức tuổi thơ, trong những phiên chợ vùng cao, trong đời sống tinh thần của cộng đồng người Mông. Bởi vậy, khi thổi khèn, chàng trai trẻ dường như không chỉ là chơi một nhạc cụ mà đang đối thoại với chính quê hương mình.

Từ Lũng Phìn đến giảng đường âm nhạc

Ở Lũng Phìn, quê hương của Ly Mí Cường, cây khèn, tiếng sáo gắn chặt với sinh hoạt cộng đồng và đời sống tinh thần của người Mông. Cường lớn lên trong không gian văn hóa đó. Vậy nên, tình yêu nhạc cụ dân tộc đến với Cường rất đỗi tự nhiên. Ngày bé, cha cậu mua sáo cho con tập. Cường tiếp thu nhanh và ngày càng say mê. Sau đó, cậu học thêm từ những người đi trước, từ các nghệ nhân dân gian và tự mày mò hoàn thiện kỹ năng. Và rồi bước ngoặt thực sự đến khi Cường rời Lũng Phìn xuống Hà Nội học âm nhạc chuyên nghiệp.

Năm 15 tuổi, cậu thi vào chuyên ngành sáo trúc, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam. Xuất phát điểm của một cậu bé vùng cao không giống những sinh viên đã được đào tạo âm nhạc bài bản từ nhỏ. Cường từng thừa nhận có thời điểm cảm thấy rất tự ti khi phải học kỹ thuật, nhạc lý, cách lấy hơi, giữ nhịp trong một môi trường mà nhiều bạn bè đã có nền tảng tốt hơn.

Song khoảng cách lại trở thành động lực. Ở quê, Cường học bằng tai, bằng sự quan sát và bằng kinh nghiệm được truyền từ thế hệ trước. Ở trường, cậu học âm nhạc bằng phương pháp chuyên nghiệp. Hai con đường đó giúp Cường nhận ra một điều quan trọng: muốn đưa âm nhạc dân tộc đi xa, chỉ có tình yêu thôi chưa đủ; người nghệ sĩ cần có tri thức, kỹ thuật và khả năng sáng tạo.

Nghệ sĩ Ưu tú Nguyễn Ngọc Anh, người hướng dẫn Cường từ năm 2019, từng đánh giá cao khả năng khai thác chất liệu dân ca vùng cao trong các sáng tác của chàng trai trẻ. Những giai điệu được nghe từ bà, từ mẹ, từ cộng đồng trở thành một phần nền tảng để Cường hình thành ngôn ngữ âm nhạc của riêng mình.

“Muốn đi xa cần biết mình là ai”.

Có lẽ đây là một trong những điều làm nên dấu ấn riêng của Ly Mí Cường. Dù biểu diễn trên sân khấu trong nước hay tại những cuộc thi quốc tế, Cường thường xuất hiện với trang phục truyền thống và cây khèn, cây sáo Mông. Với nhiều nghệ sĩ trẻ, mang một nhạc cụ dân tộc lên sân khấu quốc tế có thể là lựa chọn mang tính hình ảnh, nhưng với Cường, đó là một phần căn cước nhận diện. “Muốn đi xa phải biết mình là ai, mình đến từ đâu” - quan niệm đó được Cường nhiều lần chia sẻ khi nói về con đường nghệ thuật của mình.

Cường hiểu rằng tiếng khèn và tiếng sáo Mông không đơn thuần là chất liệu âm thanh. Đằng sau nó là lịch sử, ký ức, tập quán, đời sống và thế giới tinh thần của một cộng đồng. Bởi vậy, thành công của Cường không chỉ được đo bằng những giải thưởng.

Năm 2022, Cường giành Quán quân Ngôi sao tài năng Việt Nam. Sau đó, chàng trai người Mông tiếp tục tham gia các cuộc thi quốc tế và đạt những kết quả đáng chú ý, trong đó có giải Nhất hạng mục nhạc cụ dân tộc tại Cuộc thi Âm nhạc quốc tế Trung Quốc - Singapore năm 2024. Cường cũng từng nhận học bổng Toyota và Bằng khen Sinh viên dân tộc thiểu số tiêu biểu năm 2022 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Song điều đáng nói hơn cả là sau mỗi cuộc thi, điều khiến anh vui không chỉ là giải thưởng mà còn là sự tò mò của bạn bè quốc tế đối với một loại nhạc cụ đặc trưng của người Mông. Với Cường, đó chính là cơ hội để văn hóa dân tộc được biết đến bằng một con đường tự nhiên nhất - con đường âm nhạc.

Khi tiếng khèn gặp âm nhạc đương đại

Nếu chỉ dừng ở việc chơi lại những giai điệu truyền thống, Ly Mí Cường có lẽ sẽ chỉ là một nghệ sĩ trẻ tài năng với nhạc cụ dân tộc. Nhưng Cường muốn nhiều hơn thế. Anh tìm cách đưa chất liệu Mông vào những hình thức biểu đạt mới. Khèn, sáo được đặt trong những không gian âm nhạc hiện đại; chất liệu dân gian được kết hợp với những phương thức phối khí mới. Cường từng biểu diễn cùng rapper Đen Vâu trong ca khúc “Đi theo bóng mặt trời” tại Show của Vâu 2023; tham gia trình diễn tại Hội nghị Nghị sĩ trẻ toàn cầu lần thứ 9, Đại hội Sinh viên Việt Nam… Đó là một lựa chọn có thể gây tranh luận. Bởi với âm nhạc truyền thống, ranh giới giữa sáng tạo và làm biến dạng chất liệu gốc đôi khi rất mong manh.

Cường dường như ý thức rõ điều đó. Anh cho rằng những nghệ sĩ khai thác chất liệu dân gian cần nghiên cứu nghiêm túc và tôn trọng văn hóa tộc người. Sáng tạo không có nghĩa là tùy tiện sử dụng di sản, mà phải hiểu thứ mình đang sử dụng đến từ đâu, mang ý nghĩa gì và thuộc về cộng đồng nào.

Đó cũng là lý do hành trình của Cường không chỉ có biểu diễn. Anh cùng những người Mông trẻ tham gia các dự án văn hóa, triển lãm nhạc cụ, chương trình Tết Mông xuống phố và các hoạt động giao lưu, chia sẻ về văn hóa dân tộc. Đặc biệt, Cường thành lập dự án âm nhạc Nốt Si với mong muốn thu thập, ghi lại và bảo tồn những bản nhạc, hình thức biểu diễn truyền thống của người Mông.

Trong thời đại mà người trẻ có thể nghe hàng triệu bản nhạc khác nhau chỉ bằng một chiếc điện thoại thông minh thì việc một chàng trai người Mông chọn cây khèn làm hành trang bước ra thế giới là một lựa chọn đáng chú ý. Cường đang chứng minh rằng di sản chỉ thực sự sống khi nó tiếp tục được các thế hệ sau yêu, hiểu và sáng tạo không ngừng.